Boekverslag Hella S. Haasse
Transit
Heb je zin om een korte enquête in te vullen over jouw ergernissen op school? Meedoen kost een paar minuutjes van je tijd.
Geschreven door: | anoniem |
Datum ingestuurd: | 15 januari 2009 |
Niveau: | 4 vmbo |
Taal: |  |
Woorden: | 3043 |
Opvragingen: | 366 (21 deze maand) |
Waardering: |
Titel: | Transit |
Auteur: | |
Jaar van uitgave: | 1994 |
Aantal pagina's: | 92 |
Moeilijkheidsgraad: |
|
Thema: |
Auteur: | |
Geslacht: | vrouw |
Nationaliteit: | Nederlands |
Geboren: | 2 februari 1918 |
Informatie: | http://www.hellahaasse.nl/boekboek/show/id=89942 http://nl.wikipedia.org/wiki/Hella_S._Haasse |
Populaire titels: |
|
'Zondag'
De hoofdpersoon Xenia (Iks) Westervliet komt op zondagmorgen aan bij het Centraal Station in Amsterdam na een zwerftocht van anderhalf jaar door Europa. Ze heeft geld noch onderdak en is op weg naar haar vriendin Alma, maar de eerste bekende die ze ziet is haar vriend Daan. Ze herkent hem nauwelijks in de verlopen zwerver. Hij reageert niet en vlucht, als ze de naam Alma noemt. Alma blijkt niet meer op haar vroegere adres te wonen en ze is evenmin bij haar ouders,die ook niets over haar weten. Dit schijnt ze overigens niet veel te kunnen schelen. De moeder van Daan reageert anders, ze vindt het vreselijk dat haar zoon aan drugs verslaafd is. Iks kan niet geloven dat Daan een junk is. De vrouw verwijt Iks dat zij en Alma haar serieuze zoon kapot hebben gemaakt.
Iks denkt aan de tijd dat zij Alma en Daan overhaalde de school te verlaten. Ze maakten de afspraak een jaar te werken en daarna met het gespaarde geld de wereld te verkennen, als vrije mensen, alleen gebonden door hun onderlinge solidariteit. Ze wilden ontdekken of er nog een werkelijkheid bestond die niet verziekt was door commercie en consumptie. Iks en Alma slaagden er vlot in een baantje te vinden, Daan niet. Het samenwonen met z'n drieén werd geen succes, te meer niet, daar Daan en Alma een verhouding kregen. Het driemanschap spatte uit elkaar en Iks begon alleen aan haar reis, waarbij ze tot haar teleurstelling ontdekte dat het overal was zoals in Nederland. Zonder nog verwachting te hebben van de toekomst was ze terugge-keerd.
Een vreemde vrouw in het park 'verliest' een sleutelbos. Iks gaat naar het adres dat op de label staat, waar ze tevergeefs wacht tot de vrouw komt opdagen. Ten slotte opent ze de deur en gaat het grote huis binnen. Het lijkt niet bewoond, maar op de tussenverdieping treft ze een koelkast aan vol met eten.
Ze gaat naar beneden om op een bank te slapen, maar ze wordt door wild gestamp gewekt. Op de tussenverdieping staat een kwade, invalide oude man. Hij wil zijn yoghurt. Iks legt hem uit hoe ze is binnengekomen. Uit het gesprek blijkt dat de vrouw in het park zijn verzorgster Fennechien geweest is; ze is er kennelijk vandoor. De man blijkt al in geen jaren zijn verdieping te hebben verlaten. Hij heet Cluysman. Hij heeft zich vrijwillig van de buitenwereld afgesloten en leeft temidden van boeken en grammofoonplaten. Als Iks vertelt dat ze geen onderdak heeft,biedt Cluysman haar de kamer van Fennechien aan, als ze tenminste voor de boel wil zorgen. Iks accepteert het aanbod, voorlopig.
Cluysman realiseert zich dat de volledig in het zwart geklede Xenia zo lijkt weggelopen uit de existentiële scčne van veertig jaar geleden in Parijs. Als man van middelbare leeftijd werkte hij daar aan zijn dissertatie. Xenia lijkt op de drie jongelingen die hem destijds hadden rondgeleid čn die van hem hadden geprofiteerd. Na een roofmoord op een oude vrouw waren ze plotseling verdwenen. Hij heeft zich z'n leven lang verweten dat hij het drietal verkeerd beoordeeld heeft.Vergist hij zich nu weer in Xenia?
'Maandag'
Cluysman kan met behulp van een liftje vanuit zijn studeervertrek naar de zolderverdieping waar een slaapkamer en een badcel zijn. Het geheel doet Iks denken aan een luxegevangenis.Cluysman vertelt haar zijn levensgeschiedenis pas, als ze daar heel direct naar vraagt. Hij heeft gestudeerd in Engeland, is ook getrouwd geweest met een Engelse. Na de scheiding zijn zijn zoon en dochter bij hun moeder gebleven. Het huis waarin hij woont, is zijn ouderlijk huis, dat hij heeft laten verbouwen toen hij een functie had aan de universiteit. Die functie heeft hij overigens zo'n twintig jaar geleden neergelegd.
Iks stelt nadrukkelijk dat ze maar een paar dagen wil blijven, totdat ze ander werk gevonden heeft. Cluysman toont haar een doos vol snippers papier met aantekeningen. Fennechien heeft de bladen verscheurd, omdat ze dacht dat het afval was. Cluysman vraagt Iks hem te helpen de snippers te ordenen en aan elkaar te plakken.
Cluysman denkt terug aan de jaren zestig toen hij doceerde aan de universiteit. Hoewel hij toen al over de vijftig was, had hij zich verwant gevoeld met de protesterende jongeren. Hij verwijt zich dat hij zich niet duidelijker verzet heeft tegen de radicalisering van de verzetsbeweging. Hij had zich alleen gedistantieerd. Daarna werd hij doodgezwegen en ten slotte had hij ontslag genomen.
'Dinsdag'
Iks merkt dat Cluysman ervan uitgaat dat zij definitief Fennechiens plaats zal innemen. Ze is hardnekkig op zoek naar Alma, maar de enige die ze af en toe tegenkomt is Daan, hij reageert nog steeds niet op haar.
Op zijn verzoek vertelt Iks Cluysman het een en ander over haar jeugd. Toen haar vader naar Australië emigreerde, waren haar ouders gescheiden. Haar moeder was met haar nieuwe man een alternatief vakantieoord in de Achterhoek begonnen. In het dorp werd het gezin voor gek versleten. Haar moeder stierf toen Iks elf was. Noch met haar vader noch met haar stiefvader heeft ze contact.
In zijn dagboek schrijft Cluysman over Xenia en haar manier van zich kleden. Het lijkt hem alsof ze de overgang tussen kind en vrouw nog niet gemaakt heeft. Hij realiseert zich dat ze beiden eenzaam zijn en zonder illusies. Hij zou haar willen helpen, maar de wereld waarin zij leeft is voor hem terra incognita.
Ook Iks overpeinst haar verhouding tot Cluysman. Ze voelt dat ze door hem aan het denken wordt gezet en dat de werkelijkheid niet zo eendimensionaal is als een stripverhaal, zoals ze tot dusver heeft gedacht.
'Woensdag'
Iks heeft een baantje gevonden als vuilnisophaler. Van een taxichauffeur hoort ze dat Alma waarschijnlijk in de prostitutie verzeild is geraakt.
Cluysman heeft kennelijk ook over zijn eigen kleding nagedacht, want hij loopt niet meer in zijn kamerjas, maar heeft gewone kleren aan. Samen met hem probeert Iks de snippers van zijn historisch-culturele beschouwingen aan elkaar te plakken. Ze leest ze hem voor en snapt er weinig van, waarop Cluysman haar ervan probeert te overtuigen dat ze terug moet naar school.
Buiten wordt ze aangesproken door een patserige figuur die het kennelijk op de sleutels van het huis gemunt heeft. Als Iks dit aan Cluysman vertelt, is deze niet onder de indruk, maar hij grijpt wel de gelegenheid aan haar te vragen naar haar ervaringen met mannen. Hij is ontdaan over wat ze vertelt.
'Donderdag'
Cluysman keurt haar baantje als vuilnisophaler af, en net als de dag ervoor grijpt hij de gelegenheid aan haar uit te horen, nu over de wijze waarop ze in het buitenland de kost heeft verdiend. De telefoon verstoort het gesprek. Het blijkt de zuster van Cluysman te zijn, die altijd de verzorging van haar broer regelde. Iks zal binnenkort worden afgelost. Cluysman is niet ingenomen met die ontwikkeling.
Een nieuwe zoektocht naar Alma levert niets op.
'Vrijdag'
Tijdens het voorlezen en sorteren van de snippers begint Cluysman te twijfelen aan de waarde van zijn vroegere bespiegelingen.
Na een vergeefse speurtocht naar Alma pikt Iks Daan op. Hij lijkt niet meer zo ontoegankelijk.Als een kind troont ze hem mee naar huis en geeft hem te eten. Als ze hem in bad wil stoppen,betrapt Cluysman haar. Hij wil dat Daan het huis verlaat. Iks trotseert hem, maar Daan is al stilletjes weggegaan.
'Zaterdag'
Cluysman schrijft in zijn dagboek dat bij het bij Xenia verkorven heeft, omdat Daan 's nachts blijkt te zijn gestorven van de kou. In haar woede heeft Iks hem verteld over Alma en Daan en hun afspraken čn dat zij zich schuldig voelde aan het lot van haar vrienden. Cluysman maakt zich bezorgd over Xenia.
Buiten spreekt de patser Iks weer aan. Hij wil haar het adres van Alma geven, als zij hem binnenlaat in het huis. Ze weet hem een adres te ontfutselen zonder iets te beloven. Daar blijkt een school voor vechtsport gevestigd te zijn. Wat ze hoort, is verontrustend. Het lijkt of Alma verzeild is geraakt tussen drugshandelaren en een stommiteit heeft uitgehaald. Ze wordt bedreigd. Een heroďnehoertje achter het Centraal Station vertelt haar dat Alma 'met die man uit Antwerpen' is meegegaan, nadat Daan in elkaar is geslagen. Ze krijgt een telefoonnummer in Antwerpen.
Als ze thuiskomt, reageert ze niet op het roepen van Cluysman; deze vreest dat dit het einde betekent van hun verstandhouding.
'Zondag'
Bij het ontbijt is de boosheid van Iks verdwenen. Ze vertelt wat ze aan de weet is gekomen en beseft eens te meer dat Cluysman nauwelijks kan vatten wat ze zegt, omdat hij alle contact met het dagelijks leven kwijt is. In een opwelling dwingt ze hem naar buiten te gaan. Ze heeft het gevoel dat ze een gevangene bevrijd heeft; ook Cluysman is ontroerd.
Ze neemt afscheid, ondanks de heftige aandrang van Cluysman te blijven.
Ze gaat naar het huis van Daans moeder. Ze wordt niet binnengelaten, maar laat wel een boodschap achter dat ze nu zeker weet dat Daan geen junk was.
Even lijkt het of de patser haar kan dwingen de sleutels af te geven, maar net op tijd weet ze die in de gracht te gooien. Ze krijgt een lift naar Antwerpen.
Karakteristiek
Transit is een momentopname van deze tijd, een stukje actuele geschied-beschrijving, zoals Hella Haasse het zelf zegt ( Boekblad , 18-3-1994). Het beschrijft ruim een week uit het leven van Xenia (van zondag tot en met zondag). Er zijn wel flash-backs,zowel van Xenia als van Cluysman. De acht hoofdstukken hebben de namen van de dagen en zijn zeer ongelijk van lengte.
Het begin van het eerste hoofdstuk zien we door de ogen van een alwetende verteller, daarna ligt het perspectief voornamelijk bij Iks. Vanaf het eind van het eerste hoofdstuk is er sprake van een dubbel personaal perspectief, de gedachten van Cluysman worden namelijk in de vorm van dagboekaantekeningen weergegeven. Ze zijn cursief gedrukt evenals de aantekeningen die Cluysman vroeger heeft gemaakt en die Iks hem voorleest bij het ordenen van de snippers.
Het boek heeft als opdracht 'Voor mijn kleindochter Roosje Polak'. Zij is de oudste kleindochter van Hella Haasse en ze was negentien jaar toen het boek geschreven werd. Roosje heeft overigens niet model gestaan voor de hoofdpersoon Iks, maar door het bijzondere contact tussen grootmoeder en kleindochter heeft Haasse wel zicht gekregen op de jongere generatie,zoals ze zegt in bovengenoemd interview.
De eerste druk van dit boek is verschenen als boekenweekgeschenk van 1994. In die uitgave telt de novelle 92 pagina's.
Interpretatie
Hella Haasse geeft in een interview aan dat het thema van Transit hetzelfde is als van de twee andere boekenweekgeschenken die ze geschreven heeft; ook in Oeroeg (1948) en het essay 'Dat weet ik zelf niet - Jonge mensen in boek en verhaal' (1959) is er sprake van een overgangssituatie ( Boekblad , 18-3-1994). De titel wordt ook op deze wijze geduid op de laatste bladzijden van het boek. Als de man die haar meeneemt in de auto lachend zegt: 'Je bent dus op doorreis?... Zogezegd in transit?', overdenkt ze dat ze in de voorafgaande week is veranderd. Daarna antwoordt ze: 'Ja, zo kan je het noemen. In transit.'
Haasse geeft een beeld van de situatie waarin sommige jonge mensen opgroeien. Ze beschrijft de lotgevallen van drie jongeren die zich losmaken uit hun milieu en geen bindingen willen hebben met culturele tradities. Ze kiezen voor een nieuw leven, een nieuwe vrijheid. Daan en Alma kunnen die vrijheid niet aan, ze gaan ten onder. Iks kan het vrijheidsideaal trouw blijven, al is ze wel haar illusies kwijtgeraakt. Het verhaal beschrijft de confrontatie met het lot van haar twee vrienden čn met Cluysman, ook eens een idealist, maar van een oudere generatie. Hij heeft zich afgewend van de maatschappij en net als Alma en Daan is hij een ' loser '. Hij heeft in de jaren zestig verloren van de middelmatigen op de universiteit en is daarmee ook zijn positie aan dat instituut kwijtgeraakt.
Transit is eveneens het verslag van een zoektocht, een zoektocht van Iks naar haar vrienden, maar ook naar zichzelf: hoe moet zij een volwassen mens worden? Er is een thema-tisch verband met het boekenweekgeschenk dat Haasse ui 1959 schreef. Dat had een motto uit een Tartaars sprookje. Het gaat over een jongen die geen ouders had, geen kleren en ook geen eten. Een vos vraagt aan die jongen: 'Hoe moet jij een mens worden?' De jongen antwoordt:'Hoe ik een mens moet worden? Dat weet ik zelf niet.'
Transit geeft niet alleen een beeld van de personages, maar ook van de grote,verloederde stad . De beschrijving van Amsterdam vormt een scherpe tegenstelling met die van het huis van Cluysman. De stad is lawaaierig, dreigend, het leven is er oppervlakkig; in Cluysmans huis heerst rust, het leven wordt er beheerst door zucht naar kennis en cul-tuur.
De namen van Cluysman en Iks zijn symbolisch. Cluysman leeft afgesloten van de wereld, als een middeleeuwse kluizenaar. De naam Iks is een verkorting van Xenia, wat in het Grieks vreemdelinge of gastvriendin betekent. Iks was vroeger een vreemdelinge tussen de dorpskinderen, zoals ze het later op haar reis is. In de jeugdervaringen van Iks kunnen we een weerspiegeling zien van Hella Haasses eigen jeugd. Toen ze zes was, moest haar moeder worden opgenomen in een sanatorium in Davos en de kinderen konden niet bij hun vader in Indiëblijven. Hella kwam in een kinderpension in Baarn, een gevoelsarme omgeving, waar ze zich heel eenzaam heeft gevoeld.
Er is niet alleen een tegenstelling tussen stad en huis, ook verder is er sprake van scherpe contrasten : tussen Iks en haar vrienden, tussen Iks en Cluysman. Die laatste tegenstelling en de toenadering tussen deze twee verhaalfiguren is de belangrijkste verhaal-lijn van de novelle. Cluysman duldt Iks (hij noemt haar trouwens consequent Xenia) in zijn huis, omdat hij in haar waarschijnlijk iets herkent van de zoeker die hijzelf in de jaren vijftig was.Tussen de wereldwijze Iks en de wereldvreemde Cluysman ontstaat een soort verhouding, ze beďnvloeden elkaar. Iks krijgt een genuanceerder kijk op de wereld, Cluysman laat zich door Iks overhalen voor het eerst sinds jaren zijn 'kluis' te verlaten. Deze veranderingen maken de novelle ook minder pessimistisch dan de lezer aanvankelijk vermoedt. Er is voor Iks misschien toch een plaats in 'een wereld die zich niet alleen voordoet als een stnpverhaal' en Cluysman kan misschien terugkeren onder de mensen. Iks geeft aan het eind van het verhaal ook haar 'schuilnaam' op en stelt zich voor als Xenia. Ze is niet meer Iks = x, het symbool dat betekent: hier kun je van alles invullen; ze heeft weer haar eigen naam.
Net als in Oeroeg zijn in Transit vriendschap en trouw- belangrijke thema's. Iks is trouw aan haar vrienden, ze gaat tot het uiterste om Alma terug te vinden en Daan te redden van de ondergang. Trouw is ze eigenlijk ook ten opzichte van Cluysman.
Een ander thema uit Oeroeg , namelijk schuldgevoel komt ook terug in dit laatste boekenweekgeschenk. De IK-figuur in Oeroeg voelt zich schuldig, omdat hij bevoor-recht wordt ten opzichte van zijn Indische vriend. Iks voelt zich schuldig aan het lot van Daan en Alma, omdat zij het is geweest die hen heeft overgehaald de school te verlaten. Ook Cluysman voelt zich schuldig, omdat hij zich van de wereld heeft afgekeerd, terwijl hij zag wat er verkeerd ging. Het verschil tussen Cluysman en Iks is, dat de laatste iets doet om haar schuld in te lossen; ze probeert haar vrienden te redden.
Cluysman filosofeert alleen maar. Iks verwijt hem dat ook.
Het is de vraag of Transit een novelle is met een moraal . Dat zou betekenen dat Hella Haasse het boek geschreven heeft met de bedoeling haar lezers te waarschuwen. Ze zou bijvoorbeeld jeugdige lezers hebben willen wijzen op het risico van het voortijdig de school verlaten. Critici zijn hierover verdeeld. Interessant is wat de schrijfster er zelf over zegt in een interview in de Nieuwe Apeldoornse Courant van 16-3-1994:'"Moralisme," zegt Hella Haasse een beetje ontstemd, "heeft tegenwoordig een merkwaardige,negatieve bijklank. Maar het gaat erom dat Iks zich realiseert dat ze bepaalde verantwoordelijk-heden heeft en daarnaar handelt. Transit is wel een statement. En ja, ik vind het ook doodzonde als je je opleiding afbreekt, ook al hebben jonge mensen tegenwoordig geen enkele garantie meer dat hun schooldiploma tot een goede baan leidt."'
Niet echt moralistisch dus, maar het boek bevat wel een 'statement'. Echt moralistische boeken hebben trouwens doorgaans een strikt gesloten einde. Transit heeft een open einde : Iks gaat op weg naar Antwerpen; een dreigende wereld tegemoet, zoals ze dat zelf ziet op de laatste bladzijde. Ze wil Alma vinden, maar het is zeer de vraag of haar dat zal lukken.Essentieel is dat ze het probeert.
Kritiek
Arnold Heumakers: 'En dan is er nog Haasses stijl, die elk opzichtig moralisme buiten de deur houdt: zorgvuldig en concreet, empathisch en trefzeker, zonder nodeloos de aandacht voor zichzelf op te eisen. Traditioneel in de beste zin van het woord. Voor zover we het nog niet wisten, bewijst Transit opnieuw haar geweldige vakmanschap, dat even moeiteloos uit de voeten kan met de voorbije wereld van Nederlands-Indië (om mij nu even te beperken tot haar vorige grote roman) als met de zelfkant van het contemporaine Amsterdam.'( de Volkskrant , 16-3-1994).
Reinjan Mulder: 'In zijn opzet is de novelle geslaagd te noemen. De ontmoeting tussen de ontgoochelde man en het op drift geraakte meisje is een vondst en Haasse heeft ook elders een aardig contrast aangebracht tussen de verschillende typen idealisten die in het boek voorko-men.
Daar staat tegenover dat de beschrijving van de vier protagonisten erg vlak blijft. Geen van hen heeft veel karakter en dat wordt ook niet erg inspirerend beschreven. De stijl van het boek is op veel plaatsen kleurloos, gehaast.'(NRC Handelsblad , 18-3-1994).
Dit verslag is bedoeld als naslagwerk. Gebruik geschiedt op eigen risico. De verslagen op Scholieren.com zijn ingestuurd door middelbare scholieren (tenzij anders vermeld) en worden niet gecontroleerd op fouten. Heb je in dit verslag een fout gevonden of heb je een aanvulling? Laat het ons dan weten.
a d v e r t e n t i e
Ik wil alles weten over…
• het eerste jaar
• boeken
• colleges
• de stad Leiden
• docenten
• studentenleven
• nog veel meer
Op de Open Dagen van de Universiteit Leiden kun je alles te weten komen over studeren in Leiden. Kom op 20/21 november naar de opleiding van jouw interesse.
www.opendageninleiden.nl
Gelukkig heeft Scholieren.com nu elke vrijdagmiddag film.
© Scholieren.com 2009