Boekverslag Conny Braam

Geschreven door:	Kees van der Pol [meer]
Datum ingestuurd:	1 januari 2008
Niveau:	Docent
Taal:
Woorden:	3751
Opvragingen:	1011 (34 deze maand)
Waardering:	Currently 4.14/5 1 2 3 4 5 4.1/5 (7 stemmen)

Titel:	De Russische timmerman
Auteur:	Braam, Conny
Jaar van uitgave:	2007
Moeilijkheidsgraad:	bovenbouw havo/vwo
Thema:	Psychische afwijking, Moeder-zoonrelatie, Maatschappijkritiek, Heden & Verleden, Fantasie & Werkelijkheid

Auteur:	Braam, Conny
Geslacht:	vrouw
Nationaliteit:	Nederlands
Populaire titels:	2000De woede van Abraham (1) 1996Zwavel (2) 2002De onweerstaanbare bastaard (1) 2004Het schandaal (1) 2007De Russische timmerman (1) 1998De amazone van Dahomey (0) 1993De bokkeslachter (0) 2009De handelsreiziger van de Nederlandsche Cocaïne Fabriek (2) ... meer

Download dit verslag in PDF-formaat

Gebruikte editie voor het boekverslag
Gebruikte druk: 1e
Verschijningsdatum eerste druk: 16 november 2007
Aantal bladzijden: 301
Uitgegeven bij: Augustus

Beschrijving voorkant
Op de voorkant staat een afbeelding van een haveloze caravan met een openstaand raampje waaruit een snoer hangt. Het is de afbeelding van de caravan waarin de hoofdfiguur Engel woont in de achtertuin van zijn moeder.

Genre van het boek; opdracht; motto
Een psychologische roman over een paranoïde man die aan achtervolgingswaanzin leidt.
Het boek wordt opgedragen (“Voor Vladimir”)
Er is geen motto in deze roman.

De aangeleverde flaptekst
Voor Engel Henri Blazius is het uitzicht op de wereld beperkt tot de achtergevel van zijn moeders huis. Sinds jaren leidt hij een kluizenaarsbestaan in een kleine caravan achter in haar tuin, waar hij zich wijdt aan zijn magnum opus: Gevaren die de Staat der Nederlanden bedreigen en hun oplossingen.
Omdat hij ervan overtuigd is dat zijn moeder en haar buren, in samenspanning met duistere krachten, verwikkeld zijn in een voor hem levensbedreigend complot, heeft Engel zijn ‘eitje’ uitgerust met bewakingscamera’s, bewegingsmelders en afluisterapparatuur.
Als zijn moeder besluit haar huis te laten verbouwen, lijken zijn angsten te worden bewaarheid door de komst van een Russische timmerman.
Hij slaat genadeloos van zich af. Dankzij een opeenstapeling van leugens en waanbeelden, in combinatie met Engels meesterlijke overtuigingskracht, begint ook voor zijn omgeving de werkelijkheid gevaarlijk te vertekenen.

Titelverklaring
De titel heeft betrekking op de Russische timmerman Valentin die door de moeder van Engel in dienst wordt genomen om de bovenverdieping van haar huis te renoveren. Haar zoon denkt echter dat hij een Russische spion is.

Structuur en/of verhaalopbouw
De roman heeft acht hoofdstukken met een titel die vaak aangeven waarin het in dat hoofdstuk over gaat. In de hoofdstukken wordt veelal een chronologische volgorde aangehouden, maar in een hoofdstuk wordt soms teruggeblikt naar het verleden. Die herinneringen worden meestal op associatieve wijze opgeroepen. Er wordt door diverse verhaalfiguren in de o.v.t. verteld.
In de hoofdstukken zit ook weer een onderverdeling in subhoofdstukken: deze worden op typografische wijze weergegeven met een heel klein caravannetje. (een soort Wingding)

In het “Nawoord”geeft Conny Braam aan wat de aanleiding voor het schrijven van deze roman was. (zie hieronder)

Gebruikt perspectief
Er is sprake van een meervoudig perspectief. De schrijver gunt ons een kijkje in de gedachtewereld van vooral Engel, zijn moeder Emma, zijn vriendin Marjoke en zijn jeugdmakker Victor.
Dat meervoudige (personale) perspectief is noodzakelijk opdat de lezer zich een beeld kan vormen van de werkelijkheid. Een belangrijk voorbeeld daarvan is dat aan het einde van de roman Engel een idee heeft gekregen dat de Russische KGB achter hem aan zit : hij gaat dan naar de IJmuidense haven en ziet dat er een grote politiemacht op de been is. Hij denkt dan meteen dat hij gelijk heeft met zijn idee over de te verwachten ellende. Van Marjoke Beenhouwer hoort de lezer echter dat het de aankomst betreft van Engelse voetbalsupporters op weg naar het WK in Duitsland.

Tijd van het verhaal
De tijd van de roman kan worden vastgesteld door het interpreteren van buitentekstuele gegevens. De roman begint op 1 mei de verjaardag van de moeder van Engel. In de loop van het verhaal wordt duidelijk gemaakt dat het WK voetbal aan de gang is. Het voorlaatste hoofdstuk spelet zich af op de dag dat de finale (Italië –Frankrijk) wordt gespeeld. Dat betekent ook dat het 9 juli 2006 is. Het allerlaatste hoofdstuk speelt zich af in november van datzelfde jaar. Engel ontvangt een brief van zijn moeder die inmiddels in Italië woont. De vertelde tijd is daarom van 1 mei tot november 2006: een half jaartje. De verteltijd is ongeveer 4 uur.

Plaats van handeling
Het decor is in de eerste hoofdstukken de woning van moeder Emma en de caravan van Engel in een huis in IJmuiden. Links en rechts wonen broer en zus vogelaar en in deze huizen speelt de handeling zich voornamelijk af. De woonplaats van Conny Braam is IJmuiden.

Aanleiding voor de roman
In het Nawoord geeft Conny Braam aan dat ze de afgelopen 15 jaar gevolgd is door de AIVD vanwege haar rol in de strijd tegen apartheid in Zuid-Afrika. Dat hield in dat ze al die jaren in de gaten is gehouden en dat waarschijnlijke personen uit haar naaste omgeving informatie over haar hebben verstrekt. Die situatie heeft geleid tot de roman over de Russische tuinman zij het dat de personen fictief zijn.

Waardering
Conny Braam heeft een hechte roman over een aan achtervolgingswaanzin lijdende man geschreven. De aanleiding voor de roman heeft ze gevonden in het feit dat ze zelf jarenlang gevolgd is door de AIVD, terwijl ze daarvan niet op de hoogte was. Het omgekeerde is echter aan de hand met Engel. Hij beeldt zich de ellende allemaal in omdat hij de waarheid die hij via zijn afluisterapparatuur hoort verkeerd interpreteert. Dat heeft sterk te maken met de gebeurtenissen in zijn verleden. Door de keuze van het perspectief (er zijn meer personale vertellers) kan de lezer zijn conclusie trekken. In dat opzicht speelt Conny Braam een geraffineerd spel. Engel Blazius krijgt daardoor trekjes van Henri Osewoudt: de doka van Henri is vervangen door de opnamecaravan van Engel. Daardoor blijft de roman spannend tot het einde en dat is nog “open ook.” Daarom wil in het boek waarderen met drie punten op onze literatuurlijst: de moeite waard voor eindexamenkandidaten van havo en vwo.

Samenvatting van de inhoud
De inhoud is verdeeld over 8 hoofdstukken met een titel:

1 De dag dat het onheil zich afkondigde
Het is 1 mei (2006): Engel Henri Blazius ontwaakt na een droom en zijn caravan en ziet op allerlei monitoren en bewegingsmelders dat er “onraad dreigt.” Zijn moeder is jarig en hij wordt uitgenodigd op de koffie. Emma wordt zeventig jaar en Engel zelf is veertig. Hij woont al drie jaar in een caravan in het huis van zijn moeder en hij houdt met allerlei geluidsapparatuur het huis en dat van de beide buren in de gaten.
Hij is bezig met een groot werk dat over de dreiging van terrorisme in Nederland gaat.
Met afluisterapparatuur kan hij bovendien de gesprekken volgen die in de keuken van zijn moeder, in de woonkamer van Sybrand Vogelaar en in de slaapkamer van Viola Vogelaar. Ze wonen links en rechts van moeder Emma. Ze lopen gemakkelijk bij haar binnen en steunen haar met commentaar met betrekking tot haar zoon Engel Ook komt een ex-vriendin van Engel, Marjoke Beenhouwer, op visite bij Emma. Ze had ooit verkering met Engel, maar na een roerige periode in hun studietijd (acties tegen het apartheidsregime in Zuid-Afrika) is er het een en ander misgegaan in de relatie. Ze hoopt echter nog steeds op een hernieuwde relatie met Engel. Die is getuige via zijn apparatuur van de opmerkingen van Sybrand (een ex-politieman) en Viola (een gescheiden vrouw) die over hem gemaakt worden. Ze stellen min of meer voor de bovenverdieping van het huis te verbouwen, zodat Engel opnieuw thuis kan komen wonen. Aanleiding is namelijk het schrijven van Bouw -en Woningtoezicht die niet langer toestaat dat er een caravan in de tuin bewoond wordt. Engels schrikt wel van die opmerkingen. Zowel Sybrand, Viola als Marjoke weten wel mensen die de verbouwing kunnen realiseren. De gegadigden komen ook allemaal kijken, maar moeder Emma is het meest gecharmeerd van Valentin, een Russische vluchteling. Valentin Izonemtsjev. Deze krijgt dan ook de opdracht en Engel ziet met lede ogen aan dat er een vreemde man in de tuin en het huis van zijn moeder loopt.

2 Dossier: De onbekende
Engels begint met behulp van zijn apparatuur een dossier aan te leggen over de “onbekende” timmerman. Hij registreert precies wat de man doet en terroriseert in de tussentijd ook steeds zijn moeder die namelijk elke dag voedsel voor hem klaar zet. Zijn moeder geeft in haar verhaal aan Valentin en de buren aan dat Engel vroeger zo’n vrolijke jongen was, maar dat dit veranderde nadat hij in zijn studententijd in de antiapartheidsstrijd terecht was gekomen. Hij was voorzitter geweest van een steuncomité om een activist Victor van Velzen uit de gevangenis te krijgen. Marjoke had daarin een belangrijke rol gespeeld. Ze was daarna met één van de activisten naar Zuid-Afrika gegaan en was daar met een Kongolees Willy in de illegale handel met pennen van stekelvarkens terecht gekomen. Gedesillusioneerd was ze daarna weer naar Nederland teruggekeerd.
Ze had weer contact gezocht met Engel. Ze is de enige die af en toe in zijn caravan wordt toegelaten. Van haar hoort Engels dat Valentin een Rus is en meteen beginnen de alarmbellen te rinkelen. Zijn moeder heeft een Rus ingehuurd o m hem uit zijn caravan te krijgen. Er is een complot gaande. Zo denkt hij dat hij kort ervoor vergiftigd is geweest met bedorven kaviaar. Ook Engel denkt na een bezoek van Marjoke aan zijn activistentijd. Met een zekere Klooterman (die hij werkzaam bij de BVD inschatte) had hij contacten onderhouden. Hij voorziet nu dat er een onderzoek naar hem wordt ingesteld door figuren die een rol hebben gespeeld in zijn activistentijd. Hij probeert een lijst te maken van zaken die hem kunnen helpen om zich daartegen te wapenen en één van die dingen is inderdaad een wapen.

3 De hoer en de antropoloog
Emma heeft intussen van Valentin te horen gekregen dat de vaas met kunstbloemen op haar keukentafel (een geschenk van Engel) afluisterapparatuur bevat. Daardoor kan Engel haar niet langer afluisteren, wat zijn achterdocht natuurlijk vergroot. Viola , Sybrand en Marjoke praten intussen met de Rus om erachter te komen wat hij in het verleden heeft gedaan. De Rus is aangeboden door Victor van Velzen die hem als advocaat in zijn asielzoekerprocedure heeft geholpen. Wanneer Marjoke na een aantal borrels die informatie aan Engel overbrieft,
probeert hij haar zover te krijgen dat ze een wapen voor hem probeert te regelen. Dat moet het liefst een pistool zijn.
Vanwege de hitte die in de aanstaande zomer overheerst, probeert Emma de caravan te verkoelen met water, maar Engel gilt dat ze dit niet moet doen. Ook ziet hij met lede ogen toe hoe zijn moeder met Valentin op zijn fiets een tochtje gaat maken. Dat kan helemaal niet door de beugel. Emma praat bij het bezoek aan het strand over Valentins verleden. Ze wil als gevolg van zijn verhalen eigenlijk wel een reis maken naar Rusland en Valentin biedt aan in die tijd het eten van Engel te verzorgen. Die laatste gaat proberen wat aan zijn conditie te doen, want hij voorziet dat hij strijd moet leveren wanneer Valentin echt iets van plan is. Intussen herinnert hij zich ook de strijd die hij voert om Victor van Velzen vrij te krijgen uit de gevangenis.

Marjoke neemt de opdracht van Engel aan: ze zal zich opzichtig kleden als een hoer en in het criminele circuit een poging doen om een wapen te bemachtigen. Ze raakt in een van de cafés in gesprek met Thomas (een tatoeagecrimineel , die haar wel het een en ander kan leveren. Ze moet dan wel met hem mee naar zijn huis en daar krijgt ze alles op bestelling zelfs met een flinke korting vanwege de handel in natura (seks). Ook dat knapt haar weer een beetje op, want het is lange tijd geleden dat ze een man had gehad. Ze hoopt nog steeds op een huwelijk met Engel. Tegen hem vertelt ze dat Thomas een antropoloog is. (zie de titel van het hoofdstuk)
Als ze de wapens aflevert in de kleding die ze in het café aanhad, denkt moeder Emma dat Engel in zijn caravans hoeren ontvangt. Dat mag Marjoke niet te weten komen. Engel heeft door de ontvangst van de wapens een nieuwe impuls gekregen en is van plan zijn caravan te verlaten.

4 Een zuivere ziel
’s Nachts vertrekt hij en gaat naar een bunker in de duinen. Daar ontmoet hij Thomas en hij legt zijn problemen voor. Engel is ervan overtuigd dat er een soort Russische connectie bestaat en dat Victor van Velzen daarin een schakel is. Hij vraagt aan Thomas (voor hem Tommie) om Victor te intimideren en hem een papier te laten ondertekenen waarin Victor toegeeft dat hij voor de Russen werkt. Natuurlijk is Tommie bereid (voor geld) alles te doen. Thomas biedt hem ook onderdak aan in een pakhuis dat van é’’en van zijn vrienden is. Engel kan tenslotte niet in een bunker blijven wonen.
Moeder Emma is intussen heel erg bang en boos dat Engel uit zijn caravan verdwenen is . Waar zou haar jongen heen zijn? Marjoke overhandigt haar een brief van Engel waarin deze aankondigt voorlopig een zwerversbestaan te aanvaarden. Hij weet immers dat ze een Russische reis gaat maken. Misschien komen ze terug ?

In zijn pakhuis wordt Engel bezocht door Marjoke die steeds meer op een huwelijk gaat aandringen. Engel ziet haar ware bedoelingen. Hij laat haar in de waan. Hij heeft een brief geschreven aan Victor om hem te ontmoeten, maar het is eigenlijk een poging om hem te intimideren. Dat gebeurt dan ook. Thomas tuigt hem aardig af en onder dwang tekent Victor een brief waarin hij toegeeft over Russische connecties te beschikken. Wanneer Thomas weg is, ontfermt Engel zich over Victor en hij maakt hem duidelijk dat er andere mensen achter zitten. Victor kan natuurlijk niet hebben (hij is advocaat) dat het doopceel uit zijn verleden wordt gelicht en hij laat het er maar bij zitten. Victor verbaast zich erover dat Engel in zo’n bouwval woont. Ook Marjoke verschijnt op het toneel en zij en Engel weten Victor te overtuigen van de ellende die er over hen afgeroepen is. Wanneer de naam van Valentin valt, wordt het voor Victor dubbel moeilijk. Hij kan niet geloven dat de man die hij verdedigd heeft, ergens bij betrokken is,

5 De reis die het leven voorgoed veranderde
Met de informatie die hij heeft, reist Engel af naar Den Haag waar hij de autoriteiten van de AIVD op de hoogte wil stellen van de problematiek. Hij heeft zijn moeder een brief geschreven dat hij bij een Internationaal Instituut betrokken is waar hij binnenkort waarschijnlijk een aanstelling zal krijgen. Ze is erg onder de indruk en ziet nu ook mogelijkheden voor een huwelijk tussen hem en Marjoke. In Den Haag is de AIVD niet echt onder de indruk van de bevindingen van Engel. Hij krijgt ook geen bescherming. Sybrand, Viola en Marjoke weten dat uiteraard niet en raden Emma aan ook in de richting van Den Haag te gaan verhuizen. Voor Sybrand en Viola weten dat wel te waarderen, want ze zien mogelijkheden om het tussenhuis te kopen en er dan één groot huis van te maken. Intussen heeft een wolkbreuk de caravan van Engel onder water gezet en de papieren die hij achter de wand verborgen heeft, zijn zeiknat geworden en op de bovenverdieping door Valentin te drogen gelegd. Van dat bericht wordt Engel weer heel nerveus, want nu kan Valentin zijn geheimen te weten komen. Marjoke heeft alle bandjes met afluistermateriaal uit de caravan gehaald en die gaat Engel in zijn pakhuis intussen afluisteren.

6 Het gesprek
Engel hoort op de bandjes dat Viola afspraken maakt met restaurants in o.a. Luxemburg. Hij vraagt zich af wat ze in haar schild voert. Hij krijgt steeds meer last van paranoia. Hij gaat naar de haven van IJmuiden en ziet daar dat er veel politie op de been is. Hij denkt dat het een terroristische dreiging is, maar Marjoke die ook op het decor aanwezig is, geeft aan dat het Engelse voetbalsupporters zijn op weg naar het WK in Duitsland.
Omdat hij van tactiek wil veranderen, wil Engel een gesprek met Valentin. Hij schrijft hem een brief. Valentin neemt de uitnodiging aan en gaat naar het pakhuis, waar Engel (in paniek geraakt) hem met de honkbalknuppel. Hij lijkt dood te zijn en Marjoke wil hem in de kofferbak leggen om zich van hem te ontdoen. Daarbij vallen ze ook nog eens van de trap. Marjoke zal het lijk in de haven dumpen tijdens een voetbalwedstrijd. Er ligt ook een Russisch schip in de haven.

7 Een deskundige aan het woord
Emma wordt bezocht door de politie die vragen komt stellen over Valentin die verdwenen is.
Op dat moment komt Engel de tuin binnen zetten met rugzak en al. Dat is vreemd want het is prachtig weer. Hij zegt dat hij van vakantie teruggekeerd is. Hij doet vreemde uitlatingen maar verdedigt wel Marjoke, want de politie-inspecteur zegt dat ze gearresteerd is onder verdenking van zware mishandeling. Ze had een zwaar gewonde man in de kofferbak liggen: dat betekent dat Valentin niet gedood is door Engel. Die trekt weer in bij zijn moeder op de bovenverdieping die door Valentin zo mooi verbouwd is. Victor komt ook op bezoek en hoort van Emma dat Engel met belangrijk internationaal onderzoek bezig is. Dat wordt allemaal erg ingewikkeld, vindt hij.. Engel kan intussen weer afluisteren en hij doet dat bij Sybrand en Viola. Hij hoort zaken als een nieuwe zending enzovoort.
Victor moet invallen voor een collega. Hij gaat naar het Huis van Bewaring en ontmoet daar Thomas die hem herkent. Hij heeft weer iemand mishandelt maar biedt aan Victor aan de naam bekend te maken van de man uit wiens naam Victor klappen heeft gekregen. Victor snapt dat Engel een heel andere rol in het geheel is gaan spelen. Intussen is Valentin uit zijn coma ontwaakt en komt Marjoke vrij omdat Valentin beweert dat hij door enkele mannen is mishandeld. Tegen Marjoke zegt Engel dat hij een internationaal smokkelnetwerk met betrekking tot uitstervende diersoorten op het spoor is. Hij beschuldigt Viola en Sybrand van handel in kaviaar van de Beluga-steur. Marjoke ziet haar kans schoon en tipt iemand van de televisie, die er wel een uitzending aan wil wijden. Victor gaat op bezoek in het ziekenhuis waar Valentin ligt. Moeder Emma is op bezoek en tijdens het bezoek is de arrestatie van Sybrand en Viola op televisie te zien. Emma schrikt en bedenkt een plan wanneer Victor weg is. Ze vlucht met Valentin uit het ziekenhuis en is van plan met hem naar zijn geboorteplaats in Siberië te gaan.
Thomas heeft intussen het adres van Engel weten te achterhalen en staat voor de neus van Marjoke die ook in het huis ingetrokken is. Engel gaat zich weer terugtrekken op de bovenverdieping. Emma gaat met Valentin met de trein op weg door Duitsland naar Siberië. Maar dan wordt Valentin sentimenteel en hij vertelt een verhaal hoe het in zijn dorp was gegaan en hoe de nieuwe communistische orde eigenlijk ook crimineel was en zijn kleine meubelmakerij in bezit overnam. De corruptie vierde er hoogtij: en hij was gevlucht naar Nederland. Dat beseft Emma dan en terwijl de finale van het WK voetbal in Duitsland wordt gespeeld en Italië van Frankrijk weet te winnen, besluiten ze wat anders te gaan doen.

8 Nieuwe buren
Het is intussen november geworden. Emma is met Valentin in Italië aangekomen. Ze hebben een huisje gekocht dat door Valentin is opgeknapt. Ze schrijft een brief aan Victor die haar van allerlei zaken op de hoogte heeft gesteld. Ze heeft opdracht gegeven het huis te verkopen en Engel en Marjoke uit het huis te zetten. Ze bedankt Victor dat hij alles voor haar geregeld heeft.

Engel zit in het appartement van Marjoke. Zijzelf is met Thomas naar Zuid-Afrika afgereisd en Engel heeft zich zelf weer ten doel gesteld alles goed te observeren. Hij heeft inzage gekregen in de gegevens die zijn moeder gestuurd heeft. Hoe is het mogelijk dat zij zoveel weet. Dan komen er vreemde mensen in de tuin van de buren beneden. Hij wordt meteen weer argwanend. Door de adviseurs die hij heeft (denkbeeldig zijn oom Henri en Kloosterman) wordt hem ingefluisterd dat hij waakzaam moet zijn. Natuurlijk is hij dat van plan.

Thema, motieven en interpretatie
Het boek heeft als thema de paranoia gedachten van Engel. Hij is wantrouwend geworden door de gebeurtenissen in zijn studententijd. Ook door het feit dat zijn vriendin Marjoke daarna naar Zuid-Afrika is afgereisd. Daarna heeft hij het contact met zijn moeder verbroken en hij is in de tuin van zijn moeder in een caravan gaan wonen. Hij luistert zijn moeder en de twee directe buren af en door allerlei toevalligheden raakt hij verstrikt in zijn eigen fantasieën. Hij waant zich in de wereld van de spionage, zeker wanneer zijn moeder een in feite onschuldige Russische timmerman in dienst neemt om de bovenverdieping te verbouwen. Dan kan Engel weer in huis komen wonen. Maar wie in alles een complottheorie ziet zoals Engel, gelooft dit soort gewone zaken niet. Hij raakt steeds meer verstrikt in zijn fantasiewereld.

Daardoor komt zijn verhouding met zijn moeder nog meer onder druk.
Engel is natuurlijk ook een klassieke Oidipusfiguur: hij woont nog bij zijn moeder (op zijn 40e) weliswaar in een caravan in de tuin, maar van een aanwezige vader is geen sprake. De komst van de timmerman die een potentiële minnaar kan zijn en het later in feite ook wordt, ziet hij met lede ogen aan.

Engel reist af naar Den Haag om de AIVD in te lichten maar die dienst is niet onder de indruk. Met hulp van Marjoke die een ander doel (nl. een huwelijk met Engel) voor ogen heeft, gaat hij vrij ver in zijn afweer tegen de Russische connectie: hij laat zijn vroegere medeactivist Victor door de crimineel Thomas aftuigen en hij slaat in een opwelling bovendien Valentin met een honkbalknuppel neer. Vrij laf laat hij Marjoke de boel opruimen maar gelukkig is Valentin niet dood en is hij niet van plan Engel en Marjoke te verraden. De beloning voor zijn trouw is dat hij tenslotte in een huis eindigt in Italië samen met Emma die er alles voor over heeft om Engel te onterven. Thomas en Marjoke brengen een bezoek aan Zuid-Afrika en in de tussentijd bouwt Engel een nieuwe fantasiewereld op. De nieuwe buren die onder zijn appartement van Marjoke komen wonen, worden met grote argwaan bekeken. Engel is niet te genezen.

De motieven die o.a. in deze roman voorkomen, zijn:
- het verschil tussen fictie en werkelijkheid
- de psychiatrische afwijking (Engel is paranoia)
- de moeder-zoonverhouding
- de roddel en achterklap
- chaos en misverstand
- leugen en bedrog
- de relatieproblemen tussen Marjoke en Engel
- het verleden blijft je achtervolgen.

Recensies
Een maand na de presentatie waren er nog geen recensies verschenen in de grote landelijke bladen.

Over de schrijfster en haar boeken
CONNY BRAAM was medeoprichtster en jarenlang voorzitster van de Anti-Apartheids Beweging Nederland. In 1992 debuteerde ze met Operatie Vula (1992). Ze schreef vervolgens de roman Zwavel (1996), die genomineerd werd voor de Gouden Strop. In 2000 verscheen het eerste deel van de romantrilogie over de familie Abraham in IJmuiden: De woede van Abraham, in 2002 gevolgd door De onweerstaanbare bastaard. Het laatste deel, Het schandaal, verscheen in 2004. In februari 2006 publiceerde Conny Braam Mandela op de koelkast, waarin zij terugkijkt op haar rol als antiapartheidsstrijder in Zuid-Afrika, zowel voor als na de vrijlating van Nelson Mandela in 1990. Onlangs verscheen haar nieuwe roman "De Russische timmerman."