Boekverslag Renate Dorrestein

Info over dit verslag

Geschreven door:	Lisanne [meer]
Niveau:	4VWO
Kwaliteit:
Waardering:
Taal:	Nederlands
Woorden:	2761
Opvragingen:	93

Hulpmiddeltjes

Openen in tekstverwerker

Printen

Emailen

Waardering

Gemiddelde waardering: 4 uit 5 (3 stemmen)

Heb je er iets aan gehad? Geef zelf je waardering:
Erg goed bruikbaar
Goed bruikbaar
Bruikbaar
Een beetje bruikbaar
Niks aan gehad

Titels van Renate Dorrestein

• Buitenstaanders (33)

  1983

• Echt sexy (3)

  2007

• Een hart van steen (50)

  1998

• Een nacht om te vliegeren (6)

  1987

• Een sterke man (9)

  1994

• Heden ik (5)

  1993

• Het duister dat ons scheidt (22)

  2003

• Het geheim van de schrijver (0)

  2000

• Het hemelse gerecht (25)

  1990

• Het perpetuum mobile van de liefde (10)

  1988

• Korte metten (1)

  1988

• Laat me niet alleen (0)

  2008

• Mijn zoon heeft een seksleven en ik lees mijn moeder Roodkapje voor (6)

  2006

• Noorderzon (9)

  1986

• Ontaarde moeders (16)

  1992

• Verborgen gebreken (51)

  1996

• Voor alles een dame (0)

  1989

• Vreemde streken (1)

  1984

• Want dit is mijn lichaam (19)

  1997

• Zolang er leven is (8)

  2004

• Zonder genade (19)

  2001

Titel: Een hart van steen
Auteur: Renate Dorrestein
Uitgeverij: Contact
Plaats van uitgave: Amsterdam
Jaar van uitgave: 1998
Jaar van eerste druk: 1998
Aantal bladzijden: 238 bladzijden

Eerste reactie
Ik vond het een vrij saai boek, ik had verwacht dat ik verdrietig of in ieder geval geroerd zou zijn door het verhaal. Maar waarschijnlijk is dat niet gebeurd door de combinatie van het thema – wat me al niet aansprak – en de schijfstijl – die onpersoonlijk en afstandelijk is. Toch vond ik het een fascinerend boek, mede door de stijl waarin het geschreven is. Ik heb nog niet veel boeken gelezen die zó onpersoonlijk zijn geschreven als deze.

Samenvatting
Het verhaal begint op het moment dat moeder Margje zwanger is van het vijfde kind. Iedereen was enthousiast behalve Ellen. Op Ellens verjaardag krijgt haar jongere broertje Carlos (Michiel) een heleboel kokend water over zich heen. Ellen is er van overtuigd dat dat Ida’s schuld is (Ida is het 5e kind) en daarom verzon ze de lelijkste naam voor de baby de ze kon bedenken: Ida. Nadat Ida geboren was gedroeg de moeder zich ineens heel vreemd; ze was ervan overtuigd dat de duivel in Ida schuilde en dat het haar taak was om deze te verdrijven. Dit deed ze door Ida te mishandelen. Eerst onopvallend, maar later steeds ernstiger. Ook onttrok ze zich van haar werk bij het knipselbureau en liet alles aan Frits over.
Achteraf bleek dat ze aan kraamvrouwenpsychose leed. Dit had voorkomen kunnen worden door testosteron toe te dienen.
Margje wil Ida laten dopen zodat de duivel door God verdreven kan worden. Maar halverwege de dienst rukt ze Ida uit de armen van de pastoor en loopt de kerk uit omdat het tijd is om haar te voeden. Daarna doopt ze haar zelf. Maar de duivel wil maar niet verdreven worden. Margje is ten einde raad. Ze doopt Ida nu meerdere keren per dag, maar de duivelse invloeden blijven merkbaar. Uiteindelijk komt ze tot de beslissing dat ze Ida moet vermoorden. Dan zou de duivel wel verdreven zijn. Maar de duivel huist niet alleen in Ida, Billy en Carlos zijn ook al besmet. Billy kleed zich niet netjes en Carlos heeft ernstige brandwonden. De enige manier om de duivel helemaal te verdrijven is door haar hele gezin te vermoorden.
Zo gebeurde het, het is winter en moeder Margje is bang dat Ida verkouden wordt. Dus wil ze het hele gezin vitaminepillen laten slikken. Iedereen slikt vier pillen, helaas heeft moeder geen vitaminepillen klaargelegd maar sterke slaappillen die ze als kalmeringsmiddel van de huisarts heeft gekregen. Margje is helemaal opgewonden dat de duivel nu eindelijk verdreven wordt, zo erg dat ze vergeet dat ze 5 kinderen heeft. Kester, Billy, Carlos en Ida zijn al verdoofd. Maar Ellen is haar hond aan het uitlaten. In de opwinding vergeet Margje haar. Ze bindt zakken over de hoofden van haar kinderen en zichzelf en haar man. Als Ellen thuis komt vind ze haar broers en zussen zittend aan de keukentafel. Alleen Carlos leeft nog. Haar vader en moeder zitten op de bank in de zitkamer. Ze schrikt zich te pletter en verschuilt zich met Carlos in de kelder.
Als de hulpdiensten geweest zijn worden zij en Carlos opgevangen in een kamp. Ze zijn allebei hun geheugen kwijt, en hebben de gebeurtenissen verdrongen. Langzaam maar zeker komt Ellen’s geheugen terug. Ondertussen staat Carlos op het punt om geadopteerd te worden. Ellen wil dat niet en vlucht met hem. Maar ze raken verdwaald. Het resultaat is dat Carlos haar niet meer vertrouwd en geen bezwaar heeft tegen de adoptie. Vanaf dat moment verslechtert de relatie tussen Ellen en Carlos.

Ellen kijkt in dit verhaal terug op haar leven, ze is gescheiden van haar man, en woont alleen in haar oude huis. Daar haalt ze herinneringen op, ze staat op het punt te bevallen. Ze heeft al problemen gehad dus woont er een hulp bij haar in huis. Ondertussen wordt ze weer vrienden met een oud personeelslid en begint ze haar leven te verwerken.
Analyse

1. Plaats
- Omschrijf de plaats. Let op de geografische plaats. Haal citaten aan waarin de plaats wordt omschreven.
- Zijn er locaties belangrijk of betekenisvol in dit boek? Leg dit ook uit.
- Wat is de historische tijd van het verhaal?

Het verhaal speelt zich af in en om het ouderlijk huis. Dit is zeker van belang voor het verloop van het verhaal omdat hier alle verschrikkelijke ellende is gebeurd. Ellen keert als ze zwanger wordt weer terug naar dit huis, als ze ziet dat hij te koop aangeboden wordt. Doordat ze in en om het huis steeds dingen herkent komen de pijnlijke herinneringen uit haar jeugd, weer naar boven. Er wordt veel verteld over het huis en de tuin. Zo krijgt het boek zijn eigen bepaalde sfeer. Verder wordt er niet veel aandacht besteedt aan andere plaatsen. Verder zijn de dagen die in het boek gebeuren, niet de flashbacks, allemaal ‘grijs’. Het is niet koud, maar ook niet warm. En de zon schijnt maar heel af en toe. Dit lijkt ook een kunstgreep die de schrijfster aan wil brengen om de sfeer te bepalen.

2. Tijd
- Reconstrueer in grote lijnen de fabel en het sujet.

Fabel:
A. Vrolijke kindertijd, Ida was er nog niet en alles is goed.
B. Minder vrolijke kindertijd. Ida zat nog in de buik van Margje
C. Niet vrolijke kindertijd. Ida was geboren, Margje wordt ziek en vermoordt uiteindelijk bijna haar hele gezin (6 april 1973).
D. Tijd in het kindertehuis. Ellen en Carlos waren alleen. Vervolgens wordt Carlos geadopteerd.
E. De periode tot ongeveer 25 jaar later na de moord. Ze (Carlos en Ellen) zien elkaar af en toe nog.
F. De periode na die 25 jaar. Ellen is zwanger en blikt terug op de tijd van ongeveer 25 jaar geleden. Wonend in haar ouderlijk huis, het gaat weer beter.

Sujet:
B-F-A-F-C-F-D-F-C-F-E-F

- Zijn er flashbacks; is er tijdversnelling, tijdvertraging, tijddekking?
Het hele boek bestaat uit flashbacks, het wordt verteld vanuit de tijd dat Ellen in haar ouderlijk huis woont en zelf zwanger is.
Omdat er steeds teruggekeken wordt, is het niet nodig om alle flashbacks te noemen. Je kunt wel zelf opmaken waar de flashbacks ongeveer zitten, door naar het sujet te kijken.

- Hoe wordt het verhaal begonnen?
Het verhaal begint met de minder vrolijke kindertijd, onderdeel B. Ida is op komst en alles dreigt fout te gaan.

- De vertelde tijd.
De vertelde tijd begint bij de studietijd van Margje & Frits, waar ze elkaar hebben leren kennen (najaar 1956). De vertelde tijd eindigt als Ellen weer in haar ouderlijk huis woont (ongeveer 1998).

- De verteltijd.
De verteltijd is ongeveer 250 blz. Dit valt te lezen in 3 uurtjes.

- Is er sprake van versnelling of vertraging?
Er is wel sprake van tijdversnelling, maar niet zo duidelijk dat het veel uitmaakt voor het verloop van het verhaal. Er worden korte gedetailleerde beschrijvingen gegeven over handelingen die er helemaal niet toe doen. Zie blz. 100; ‘’Ze had…waren geflipt.’’

3. Personages
- Geef een zo compleet mogelijk beeld van de personages van dit boek.

Ellen
Ida (Sophie)
Carlos (Michiel)
Kester (Kes)
Billy (Sybille)
Marje (Moeder)
Frits (Vader)
Orson (hond)
Sjaak & Marti
Gerda & Marlies
Lucia en haar dochters
Marie-Louise en Esmeé
Bas
Thijs
Jan Bramaan

- Ellen
Ellen is zwaar getraumatiseerd door haar verleden, ze is vrij intelligent en doet het gymnasium. Verder heeft ze een obsessie met namen.
- Ida
Ida is een spuugbaby, ze huilt ontzettend veel en hard. Ook wordt ze mishandeld door Margje omdat ze bezeten zou zijn door de duivel.
- Carlos
Carlos heeft ernstige brandwonden over zijn hele lichaam. In het hele boek komt hij vrij vrolijk over. Aan het eind van het boek wordt hij geadopteerd. Ook stelt hij altijd waarom vragen.
- Kester
Kester doet altijd heel lief en zorgzaam tegen Ida. Hij is technisch aangelegd en houdt van fotografie. Later bouwt hij een boomhut en verplaatst zijn kamer daar naartoe.
- Billie
Billie gaat vaak ordinair gekleed en heeft veel make-up op. Ze is erg gesteld op privacy en richt daarom haar kamer in in de kelder.
- Margje
Margje is getrouwd met Frits en heeft 5 kinderen. Ze heeft samen met Frits een knipselbureau; ‘’knipselbureau von Bemmel’’ Ze had zich bijna verloofd met Richard, tot ze op het laatste moment Frits tegenkwam. Ze is aan het begin van het verhaal een zorgzame moeder en echtgenote. Na de geboorte van Ida lijdt ze aan kraamvrouwenpsychose. Daardoor wordt ze ongeïnteresseerd in alles behalve het uitdrijven van de duivel. Ze vermoordde uiteindelijk zichzelf, Frits, Billie, Kester en Ida. In haar haast is ze Ellen vergeten en deze redt Carlos.
- Frits
Frits is getrouwd met Margje en heeft dus ook 5 kinderen. Hij is mede-eigenaar van het knipselbureau. Hij wordt beschreven als een vrij rustig, stil en verlegen type. Daarom vindt Ellen hem een beetje saai. Ook heeft hij een passie voor wandelen.
- Orson
Orson is de hond van het gezin. Ellen krijgt hem op haar verjaardag. Hij is de oorzaak dat Ellen weg was van huis als Margje iedereen vermoord. Hij zit in het asiel als Ellen naar het kindertehuis gaat. Hij is vals tegen iedereen behalve Ellen.
- Sjaak en Marti
Leiders van het kindertehuis.
- Gerda en Marlies
Twee vriendinnen van Ellen, ze zijn aan de drugs.
- Lucia en haar dochters.
Lucia is op aanraden van dokter Bramaan bij Ellen in huis getrokken om voor haar te zorgen en haar te helpen tijdens de zwangerschap. Ze komt uit een blijf van mijn lijf huis, en is mishandeld door haar man. Haar dochters zijn druk en vervelend.
- Marie-Louise en Esmeé
Personeel van het knipselbureau, Esmeé neemt de plaats van Margje over tijdens haar kraamvrouwenpsychose.
- Bas
Bas werkt ook bij het knipselbureau, en later bij het tuincentrum. Hij ontving de dag voordat Margje iedereen vermoordde een briefje dat ze op huwelijksreis gingen. Hij raakt weer bevriend met Ellen als ze terug komt in haar oude woonplaats. Hij is rustig en bezorgd over Ellen. Zo belt hij haar als ze lang niets van zich laat horen.
- Thijs
Thijs is de ex-man van Ellen, hij wordt beschreven als vrij terughoudend. Hij is architect.
- Jan Bramaan
Jan is de huisarts van Ellen, hij is zorgzaam tegenover zijn patiënten.

4. Stijl
- Omschrijf de schrijfstijl.

Het boek is neutraal en in een persoonlijke stijl geschreven, er zijn vrij veel beschrijvingen en soms ook vrij lange zinnen. Het boek leest erg makkelijk, dat komt voornamelijk omdat er vrij nieuwe woorden zijn gebruikt en het taalgebruik makkelijk te begrijpen is. Het boek bevat veel dialogen en beeldende beschrijvingen. Ook worden er veel bijvoeglijke naamwoorden gebruikt. Maar de manier waarop het verhaal verteld wordt past niet bij het onderwerp. Het is een vrij emotioneel onderwerp, maar het verhaal is heel emotieloos geschreven.
Het effect op ons is vrij deprimerend, mede door de emotieloze stijl komt het boek triest op ons over.

5. Spanning
- Op welke manier wordt in dit boek spanning gecreëerd?
- Welke spanningsbogen zijn er aanwezig?
- Is het een open of gesloten eind?

Spanning wordt veroorzaakt door kunstgrepen van de schrijver. Door middel van:
- Tijdvertraging
- Informatie achterhouden
- Dwaalspoor
- Andere verhaallijn
- Cliffhanger
- Open en gesloten einde

In dit boek komen de volgende vormen van spanning voor:
- Tijdvertraging (is vertraging van de tijd door gedachtes/herinneringen/flashbacks):
Er komen in het verhaal heel wat tijdvertragingen voor. We hebben geen flashbacks geciteerd omdat het boek eigenlijk een grote flashback is. Hieronder volgen een paar voorbeelden (van herinneringen/gedachtes) uit het boek geciteerd:
- ‘En als het nou een jongen is?’ Vroeg Kester. Verschrikt begon ik op de punt van een haarlok te kauwen: wou hij er niet nog een zusje bij?
- Ik begreep niets van die twee. Ik zag Billie voor me, onder aan het glibberige keldertrapje: haar gezicht zowel koppig als onverschillig, haar huid bleek van het gebrek aan daglicht, het haar vol klitten van het vocht. Wat voerde ze daar toch uit? Zat ze soms voor zeermeermin te leren? En Kes, in zijn boom, voor orang-oetan?
- Ik dacht aan het wezentje in mijn moeders buik, dat verantwoordelijk voor was, en in een opwelling zei ik tegen mijn vader dat ze Ida moest heten, want een lelijke naam kon ik niet verzinnen.
- Mijn hartslag bedaarde. Ik dacht er aan hoe geweldig ik elke avond voor mijn moeder de vaat afdroogde: na afloop was ik zelf altijd drijfnat omdat ik elk bord tegen mijn borst klemde. Wat was nou één Kissinger, in mijn geval?
- Bij de gedacht bukte ik me en hees de hele stapel knipsels op mijn schoot.

- Informatie achterhouden:
Er wordt in dit boek eigenlijk alleen maar informatie achtergehouden en pas aan het eind van het boek volgt de onthulling. De schijfster heeft in het boek van het einde naar het begin toegewerkt met het verhaal en gedurende het verhaal geeft ze niet veel informatie over het einde van het boek weg. Aldus is het niet relevant om hiervan stukken uit het boek te citeren.

- Open en gesloten einde:
Het verhaal heeft een gesloten einde, en eindigt ook met een conclusie: ‘’In haar paniek en opwinding heeft mijn moeder me niet gemist. Mijn bestaan was haar eenvoudig ontschoten. Als ze ook maar één tel had kunnen pauzeren om te denken: Ellen! Dan had ik dat drie kilometer verderop, op het stille strand, gevoeld of misschien zelfs gehoord. Maar mijn moeder was mij vergeten.’’

Motieven en thema’s
Er zijn verschillende motieven in dit boek. Een van de belangrijkste is misschien wel de postnatale depressie van Margje. Hierdoor wordt bijna het hele gezin gedood en hebben Ellen en Carlos voorgoed een trauma. Dat is tevens een ander motief, het verweken van je verleden en het zoeken naar antwoorden op die ene vraag: ‘Waarom heeft Margje Ellen niet vermoord.’ Eigenlijk is dat iets waar het hele boek om draait. In het slot krijgen we pas het antwoord op deze vraag, Margje was haar vergeten. Ook wordt naamgeving heel vaak genoemd. Ellen heeft een obsessie met namen. Ze maakt hele lijsten met namen voor haar hond, en vind het erg belangrijk dat iemand de goede naam heeft. Immers: ‘Als je naam niet goed was, was je kansloos tegenover het noodlot.’(blz. 26) Daarom heeft ze ook Ida geopperd als naam voor het 5e kind; Ida was de lelijkste naam die ze kon verzinnen. En paste niet bij het kindje. Later wordt die naam veranderd in Sophie. Maar dat het voorval Ellen nooit heeft losgelaten blijkt uit het feit dat ze haar dochtertje Ida-Sophie gaat noemen. Ook Frits heeft iets met naamgeving, zo zegt hij eens: ‘Eerst benoemen, alleen wat benoemd is kun je later terugvinden.’ (blz. 31) Ellen heeft ook iets met het noodlot, op verschillende plaatsen in het boek kom je verwijzingen tegen naar het feit dat je niet onder je lot uit kan komen. En dan alles maar afhangt van het lot. ‘We zijn overgeleverd aan de grillen van het lot, of beter gezegd, aan die van wat ze daar beneden de liefde noemen.’ (Blz. 38) Soms zijn de 2 verschillende motieven: obsessie met namen, en obsessie met het noodlot en toeval, met elkaar verweven. (Zie citaat blz. 26)
Het hele thema waarom het boek draait is eigenlijk traumaverwerking. Ellen heeft een trauma opgelopen in haar kindertijd door het gedrag van haar moeder en haar vader die zich afzonderde. En het feit dat die haar hele gezin vermoorde. Dat probeert ze naarmate het verhaal verstrijkt te verwerken. Dat is één van de redenen waarom dit boek geschreven is. Het verwerken van een trauma als gevolg van een ontwrichte ouder-kind relatie. Dat merk je niet erg duidelijk als je aan het lezen bent, maar naarmate je verder komt in de analyse blijkt dit thema er steeds duidelijker uit te komen.

Titelverklaring
De titel heeft eigenlijk 3 redenen. De eerste en meest duidelijke (naar mijn menig) is de grafsteen op het familiegraf. Deze heeft de vorm van een stenen hart. Ook slaat de titel op de harten van Ellen en van haar moeder. Margje heeft een stenen hart omdat ze in staat is om haar hele gezin te vermoorden. Ook Ellens hart is van steen geworden. Ze heeft zo’n groot trauma te verwerken gehad dat ze gevoelloos is geworden. Het kan haar niet meer schelen wat haar invloed op andere mensen is. Of wat de gevolgen van haar daden zijn. Ze gaat haar eigen gang. Dat is wel begrijpelijk, het enige hoe je zo’n enorm trauma kan verwerken is door afstandelijk te worden en er van een afstandje naar te kijken.