Boekverslag Rikki Holtmaat

Geschreven door:	Marieke [meer]
Datum ingestuurd:	18 januari 2003
Niveau:	5 havo
Taal:
Woorden:	2400
Opvragingen:	1659 (0 deze maand)
Waardering:	Currently 2.56/5 1 2 3 4 5 2.6/5 (16 stemmen)

Titel:	Het gebroken woord
Auteur:	Holtmaat, Rikki
Jaar van uitgave:	2001

Auteur:	Holtmaat, Rikki
Nationaliteit:	Nederlands
Populaire titels:	2001Het gebroken woord (2)

1. Het gebroken woord
2. Het gebroken woord

Download dit verslag in PDF-formaat

Samenvatting
In het begin lijken Nellie (de moeder) Arie (de vriend van de moeder) Marleen (de dochter van de moeder) en Bartje (de zoon van Nellie en Arie) en vrij normaal gezin. Al snel kom je erachter dat dat niet zo het geval is.
Sinds Marleen op vierjarige leeftijd per ongeluk heeft gezien dat haar moeder en Gee haar vader hebben vermoord, weigert ze te praten. Het enige wat ze soms zegt zijn citaten van Ovidius, een rijtje woorden achter elkaar in alfabetische volgorde of een vraag stellen die niemand begrijpt. Ze hoort en ziet alles maar uit haar gevoelens nooit.
Ze deelt al haar gevoelens met haar pop Leentje. Het is net of ze denkt dat Leentje leeft en ze haar op moet voeden. Niemand mag aan Leentje zitten.
Als Gee na tien jaar uit de gevangenis komt wil hij Nel terug. Dat lukt hem en hij maakt van hun huis een bordeel met Nellie en Marleen als hoeren. Later nemen ze zelfs nog een jongetje erbij dat Marleen Vledder noemt. Marleen noemt de mannen die komen wolven. Ook Mozart is een wolf. Maar hij is kunstenaar en wil Marleen gebruiken bij een toneelstuk.
Hij komt erachter dat als Marleen muziek van Händel hoort ze helemaal loskomt. Marleen blijft een paar dagen bij Mozart logeren en speelt daar een Nimf die de elfjes gaat redden die gepakt worden door wolven (mannen).
Als Nellie de uiteindelijke film te zien krijgt gaat ze helemaal door het lint en gooit Marleens pop Leentje tegen de muur. Leentjes hoofdje is kapot. Als Marleen dit ziet komen ineens al haar gevoelens vrij.
Uiteindelijk maakt Vledder een plan te ontsnappen en Nellie helpt daarbij. Samen met Marleen gaat hij ervandoor. Marleen krijgt een brief van haar moeder mee en als ze die leest wordt alles duidelijk.

Waarom heb ik dit boek gekozen?
Tijdens de bespreking van dit boek in de klas leek dit me zeker een boek voor mij. Het boek zou gaan over een meisje dat psychisch niet helemaal in orde is. Mijn interesse voor een vervolgopleiding ligt ook in die richting. Ik zou graag willen werken met mensen met psychische problemen om ze vervolgens te kunnen helpen. Het interessante hieraan lijkt mij de mensen zelf. Om erachter te komen wat er nou precies mis is met ze. Aangezien in dit boek zo iemand de hoofdpersoon is, dacht ik dat het wel interessant zou zijn om eens te lezen hoe zo iemand nou in elkaar steekt.
Het boek werd ook omschreven als een “probleemboek”. Vroeger heb ik die altijd veel gelezen. Dus besloot ik het boek te gaan lezen.

Wat had ik ervan verwacht en wat is ervan uitgekomen?
Omdat het onderwerp me zo aansprak verwachtte ik erg veel van het boek. Ik lees niet zo graag dus wilde ik graag een boek dat me zeker wel zou boeien, zodat ik het toch leuk zou vinden om te lezen.
Ik hoopte en verwachtte door dit boek te lezen mee te kunnen lezen met de gedachten van de hoofdpersoon (Marleen) en zo te “leren” hoe zulk soort mensen leven. Dit is zeker wel uitgekomen.
Door het boek te lezen ben ik erachter gekomen in wat voor wereldje Marleen leefde en ook hoe zij tegen andere mensen aankeek. Ik weet wel dat niet alle autistische mensen hetzelfde zijn, maar ik denk toch meer over ze te weten te zijn gekomen omdat je natuurlijk altijd het een en ander kunt vergelijken.

Verwerkingsopdracht
Ik heb ervoor gekozen enkele recensies te lezen en hier mijn eigen commentaar bij te geven. Ik heb er wel een aantal kunnen vinden, maar deze waren nooit volledig verkrijgbaar.
Via het internet kwam ik bij een recensie van het gebroken woord geschreven door de Leidense journalist Christiaan Weijts. Deze recensie heb ik achteraan als bijlage bijgevoegd.

Commentaar bij de recensie van Christiaan weijts:
Weijts zegt dat boeken over incest en kinderverkrachting ons enerzijds de ogen willen openen voor de walgelijkheid die onmiskenbaar hoort bij de onderkant van de samenleving, anderzijds moeilijk te ontkennen valt dat ze voeding geven aan onze honger naar rauw realisme.
Weijts zegt dat ook Holtmaat zich bewust is van deze paradox. Ik zie hier echter helemaal geen paradox in. Ik vind dat zulk soort boeken wel twee invalshoeken hebben zoals Weijts ook zegt, maar ik vind niet dat deze invalshoeken elkaar tegenspreken zoals bij een paradox.
Wat ik wel een mooie vinding van Weijts vind in zijn recensie, is hoe mensen de werkelijkheid reanimeren via de omweg van fictie. Zelf had ik er nog nooit op die manier over nagedacht. Het personage van de kunstenaar ‘Mozart’ heeft Holtmaat hier inderdaad fantastisch voor gebruikt.
Weijts zegt in het begin het boek een echte ‘tearjerker’ te vinden. Ik zelf had daar helemaal niet zo’n last van. Later schrijft hij dat Holtmaat door een aantal knappe kunstgrepen het drama heeft weten uit te tillen boven het kijk-eens-hoe-zielig dat tegenwoordig in veel (vrouwen)literatuur troef is. Hiermee ben ik het volledig eens.
Ik vind het ook mooi gezegd van Weijts hoe je als lezer meekijkt vanuit een soort aquarium. Het is inderdaad zo dat doordat Marleen zo’n apart wereldje voor zichzelf (en daardoor ook voor de lezer) schept, pas na enige tijd de werkelijkheid achter Marleens geconstrueerde fictie tot je doordringt.
Weijts zegt dat de omweg van die fictie, waardoor je als lezer de achterliggende werkelijkheid grotendeels zelf moet reconstrueren, de werkelijkheid des te overtuigender en schrijnender maakt. Ik vind dit erg mooi gezegd en ben het hierin volledig met hem eens.

Bijlage: Recensie door Christiaan Weijts.

De peepshow van het seksgeweld
Er zit iets tweeslachtigs in boeken over incest en kinderverkrachting. Enerzijds willen ze ons de ogen openen voor de walgelijkheid die onmiskenbaar hoort bij de ‘onderkant’ van de samenleving. Anderzijds valt moeilijk te ontkennen dat ze voeding geven aan onze honger naar rauw realisme. Kinderverkrachting scoort goed in kranten, op televisie en in boeken. Lulu Wang’s Het tedere kind ging in recordoplagen over de toonbank, De geruchten en Onvoltooid verleden van Claus deden het goed, om over Nabokov’s klassieke meesterwerk nog maar te zwijgen.
Ook Rikki Holtmaat is zich in haar tweede boek, Het gebroken woord, bewust van deze paradox. ‘Ik kan het niet ontkennen, in zekere zin ben ik een pornograaf’, zegt een van haar personages die kunstenaar is. ‘Ik herschep de onderkant van het leven, ik gebruik de gruwelverhalen van de slachtoffertjes die ons via de kranten, de weekbladen en de talkshows op tv bereiken, de verhalen die we allemaal maar al te graag willen horen. Wie kijkt er nou niet naar deze peepshow van het seksgeweld?’ Omdat we ‘emotioneel afgestompt’ zijn door deze dagelijkse peepshow, wil deze kunstenaar ons met zijn kunst de ogen weer openen. ‘Mijn poppen vertellen een gruwelijk verhaal, maar het is van het begin af aan duidelijk dat ze onecht zijn. Het is net als met fictie: ze zijn van a tot z verzonnen. Misschien durven de mensen als ze deze geperverteerde kinderen zien wel te geloven dat ze een onontkoombare, schokkende waarheid vertellen over onze tijd.’ De werkelijkheid reanimeren via de omweg van de fictie, dat is wat dit personage wil. Holtmaat streeft met Het gebroken woord hetzelfde na. En met succes.
Op het eerste gezicht lijkt het boek de zoveelste tearjerker te zijn die ellende op ellende stapelt, waargenomen door de ogen van een onschuldig pubermeisje. Deze Marleen blijft weinig bespaard: als ze vier is wordt haar vader voor haar ogen vermoord door de minnaar van haar moeder. Wanneer deze vrijkomt verlaat haar moeder haar nieuwe man voor hem. Hij dwingt zowel de moeder als Marleen zelf tot prostitutie en verandert het huis in een bordeel waar vooral de liefhebber van minderjarige jongetjes en meisjes aan zijn trekken komt. Drama alom, maar Holtmaat weet dit drama door een aantal knappe kunstgrepen uit te tillen boven het kijk-eens-hoe-zielig dat tegenwoordig in veel (vrouwen)literatuur troef is.
Marleen is na de moord op haar vader blijven steken in haar ontwikkeling. Ze praat niet of nauwelijks meer; alleen haar pop Leentje maakt ze deelgenoot van haar gevoelens. Af en toe prevelt ze flarden Ovidius voor zich uit, die haar vader haar vroeger voorlas, of ze dreunt rijtjes woorden op (‘Rolberoerte, rolgordijn, rolhor, rollade, rolluik, rolmaat, rolprent, rolschaats, rolstoel, roltrap’). Mensen en personages uit films en tv-series lopen in elkaar over. Zo noemt ze een kunstenaar die lijkt op de hoofdrolspeler uit de film ‘Amadeus’ ‘Mozart’, en een van de schandknaapjes in het bordeel wordt ‘Vledder’ uit ‘Baantjer’.
Uiteindelijk gaat Het gebroken woord ook over de poging om met taal, boeken, films en andere fictie greep te krijgen op een niet al te bewoonbare werkelijkheid.
We volgen alle gebeurtenissen door Marleens ogen en zien daarom hoe zij de werkelijkheid inpast, vervormt, tot haar eigen verhaal. Zo worden bordeelbezoekers ‘wolven’: ‘De wolven zoeken alle gaatjes van mijn lichaam en proberen er zover mogelijk in door te dringen. Achter ieder gaatje heb ik een sterke muur gebouwd: tot daar en niet verder.’ Deze manier van vertellen schept afstand tussen de lezer en het verhaal, alsof je vanuit een aquarium kijkt. Pas na enige tijd dringt de werkelijkheid achter Marleens geconstrueerde fictie tot je door. Juist de omweg van die fictie, waardoor je als lezer de achterliggende werkelijkheid grotendeels zélf moet reconstrueren, maakt die werkelijkheid des te overtuigender, en des te schrijnender.

Leeservaring
Al lezende heb je niet zo heel erg door hoe erg de toestand van Marleen nou eigenlijk is. Zoals ik al verteld heb sloot Marleen zichzelf helemaal af van iedereen behalve haar pop. Daarmee bedoel ik ook de lezer. Marleen verzint voor allerlei dingen andere namen. Niet alleen de mannen met wie ze naar boven gaat noemt ze wolven, ook de kunstenaar Mozart heet helemaal geen Mozart, dat heeft ze zelf verzonnen.
Ook heeft Marleen een aparte manier van dingen vertellen. Ze omschrijft de dingen die met haar gebeuren op zo’n manier dat het totaal iets anders lijkt. Een goed voorbeeld hiervan staat ook in de recensie van Christiaan Weijts.
“De wolven zoeken alle gaatjes van mijn lichaam en proberen er zover mogelijk door te dringen. Achter ieder gaatje van mijn lichaam heb ik een sterke muur gebouwd: tot daar en niet verder.”
Ik vind dit een erg mooie manier van schrijven. De schrijfster heeft gekozen om Marleen in het hele boek de ikfiguur te laten zijn. Dat vind ik een erg goede keuze. Op deze manier kun je je goed inleven in Marleen. Haar gedachtes komen heel goed naar voren ondanks het ‘rare’ taaltje dat ze hanteert en dat maakt het boek heel mooi.

Leerervaring
Ik denk dat van dit boek heel veel te leren valt. Je leest mee met een autistisch meisje en daarvan leer je sowieso al een klein beetje meer hoe autistische mensen tegen het leven aankijken. Marleen gaat in het begin van het boek naar een opvang voor kinderen met zulk soort problemen. Af en toe kun je daar aan Marleens gedachtes geweldig aflezen hoe ze dat nou zelf ervaren.
Ook geeft dit boek een boodschap mee over dingen die niet kunnen. In het boek wordt Marleens huis omgetoverd tot bordeel. Haar moeder heeft echter helemaal niet het meeste werk. Eerst wordt Marleen erbij gehaald waar de mannen nu ook mee naar boven kunnen. Later komt er ook een minderjarig jongetje bij. Gee heeft alles, maar dan ook alles, in de hand. Het geld wat binnenkomt neemt hij allemaal voor zichzelf. Dat merk je aan kleine dingen. Nellie wil bijvoorbeeld al heel lang een magnetron. Ze hebben behoorlijk wat klanten die flink betalen maar een magnetron vergeet het maar. De klanten komen dankzij Gee (zegt hij zelf) dus mag hij het geld ook beheren.
Nellie doet net of ze alles wel goed vindt, maar je merkt aan allerlei dingen dat ze het eigenlijk juist nergens mee eens is. Ze staat gewoon onder druk van Gee. In het begin wil ze Marleen ook overal buiten houden, maar uiteindelijk geeft ze toch toe aan Gee.
Ik denk dat dit wel vaker het geval is. Misschien wel bijna altijd. Dat er gewoon dingen gebeuren die mensen helemaal niet willen, maar dat ze gewoon onder druk staan en wel moeten.
Gelukkig heb ik hier zelf helemaal nooit mee te maken, maar door een boek als deze te lezen sta je daar toch even bij stil. Dan ga je nadenken over het leven en denk je van: ‘Wat heb ik het toch goed eigenlijk’. Zo kom je erachter dat je bepaalde dingen in het leven gewoon nodig hebt. Dingen als ouders, vrienden, steun en plezier.

Mening
Ik heb er helemaal geen spijt van dat ik het boek heb gelezen. En ik denk dat dat zeker wel iets zegt over mijn mening over het boek.
Ik vind de manier van schrijven in dit boek ontzettend mooi. Zoals Marleen alles verteld is zo apart, daar heb ik echt van genoten. Het leest heel anders maar totaal niet ongemakkelijk.
Ik heb me nog nooit geïnteresseerd in citaten zoals die van Ovidius en begreep daar dan ook weinig van. Af en toe was ik bang dat ik het boek dan niet meer zo goed zou kunnen volgen. Maar dit was helemaal niet het geval. De tekst bevatte verder ook geen moeilijke woorden en alles werd duidelijk uitgelegd.
Ook van flashbacks heb ik geen last gehad. Marleen kijkt vrij vaak terug op dingen die eerder zijn gebeurt, maar dat is altijd heel duidelijk omschreven. Je hoeft jezelf nooit af te vragen in welke tijd je nou eigenlijk aan het lezen bent en dat vind ik erg prettig.
Het enige commentaar dat ik op dit boek zou kunnen leveren blijven toch de gedichten en citaten die Marleen opzei. Ik heb nog steeds niet echt door of die nou eigenlijk iets met het verhaal te maken hadden. Ik vond ze ook niet echt boeiend om te lezen en als er eens een lang gedicht stond heb ik het dan ook gewoon overgeslagen.
Ik had er heel het boek geen idee van wat nou het einde zou worden. Soms dan kun je dat al een klein beetje raden of je verwacht gewoon dat er een einde aankomt van ‘eind goed al goed’. Dat had ik deze keer helemaal niet. Ik vond het einde van het boek ook erg mooi. Pas helemaal aan het einde (werkelijk pas op de 3laatste bladzijden) kom je er achter hoe de vork nou precies in de steel steekt. Daar was ik erg blij mee. Ik heb sowieso een hekel aan boeken met een vaag of open einde, maar zoals het nu geschreven was bleef het boek me tot de laatste bladzijde boeien. Ik zou dit boek dan ook het cijfer 8,5 geven.