Kartonnen dozen

Typering
Het boek is een autobiografische roman over de jeugd van de auteur. Op anekdotische wijze vertelt hij over zijn collegejaren in Sint-Niklaas (bijgenaamd het kot) en over zijn grote liefde voor zijn beste vriend Z. . Ook het proces van zijn homoseksuele geaardheid wordt uitvoerig beschreven. Op de studeerkamer van het hoofdpersonage staan op een rek een aantal dozen. Deze dozen bevatten al zijn jeugdherinneringen, voor elke periode is er een doos.

Personages
Er komen niet zoveel personages aan bod in het boek, maar we komen wel vrij veel te weten over hen door de uitvoerige beschrijvingen van de auteur en uit de beelden die hij zelf oproept. Het hoofdpersonage van dit boek is uiteraard Tom Lanoye zelf en hoewel niet alles naar waarheid verteld wordt, is het boek toch bijna een autobiografie. We krijgen een beeld van de jonge Tom Lanoye die opvallend veel van zichzelf blootgeeft. Tom is het vijfde kind van de familie Lanoye, een nakomertje. Hij is een heel enthousiast kind met een enorme fantasie en vanaf het eerste leerjaar leest hij ontzettend veel, hij verslindt alle boeken en strips die hij tegenkomt. Dankzij zijn moeder krijgt hij ook de smaak van het toneelspelen te pakken. Ergens zit er in hem echter wel het onzekere jongetje dat veel lawaai maakt en opschept om zich te manifesteren en zijn eigen onzekerheid te verbergen. In Griekenland zegt hij tegen Z. dat hij al gevreeën heeft, hoewel dat helemaal niet waar is. Op de middelbare school is hij "het jongetje op de eerste bank", zoals hij zelf zegt: een uitslovertje, maar hij heeft hier wel plezier in. Één van de meest belangrijke dingen uit Toms jeugd is natuurlijk zijn allesoverheersende liefde voor Z. Onder invloed van die liefde begint Tom beelden en fantasieën over Z. te verzamelen en probeert hij ook steeds meer op hem te lijken. Pas in Griekenland beseft Z. dat Tom op hem verliefd is. Na Z.'s reactie begrijpt Tom dan wel dat een relatie onmogelijk is, maar toch blijft de hoop nog jaren lang opnieuw opvlammen, tot hij definitief afstand neemt van Z. Het is wel enigszins vreemd dat er in het boek geen enkele aanwijzing is dat Tom problemen heeft met zijn homoseksualiteit, hij aanvaardt dit eigenlijk heel natuurlijk. In het boek leren we ook heel wat over Tom Lanoye op het moment dat hij het boek schrijft door de manier waarover hij zichzelf beschrijft. Het is duidelijk dat hij heel wat zelfrelativering bezit, hij kijkt immers vaak met een ironische ondertoon terug op zichzelf, maar nooit is het zo dat hij zichzelf echt belachelijk lijkt te vinden, hij verloochent zich ook niet. Al met al lijkt de auteur een evenwichtig iemand die met een lichte zelfspot, maar met evenveel tederheid terugkijkt op zijn jeugd.

Als tweede belangrijkste personage mag Z. genoemd worden. Z. is vrij klein en heeft zwart haar dat een beetje krult. Hij is een spontane, open jongen die graag lacht en door iedereen sympathiek bevonden wordt. Hij is atletisch gebouwd en turnen is één van zijn hobby's waardoor hij vaak opvalt met zijn turnkunstjes. Z. maakt gemakkelijk vrienden, maar toch is zijn beste vriend de eerder brave Tom. Pas in Griekenland beseft Z. dat wat Tom voor hem voelt meer is dan vriendschap. Maar al neemt hij dan wat meer afstand, toch geeft hij de vriendschap met Tom niet op, wat zijn loyaliteit aantoont. Het zou kunnen dat Z. ook op anderen dan Tom een grote seksuele aantrekkingskracht had (op enkele leraren en de kelner bijvoorbeeld), maar ook mogelijk is dat alleen de jaloezie van Tom dit zo benadrukt. Dit boek is een autobiografie en Z. heeft dus ook echt bestaan, maar zijn echte naam begon niet met een Z. Tom Lanoye zou deze naam gekozen kunnen hebben, omdat Z. - de laatste letter van het alfabet - voor hem echt "het einde" is, omdat Z. voor hem het absolute doel is.

Voorts heeft Tom Lanoye ook nog een vijf jaar oudere zus - wiens naam niet genoemd wordt - , één van de vier vrouwen die hem in zijn eerste levensjaren sterk beïnvloed heeft. Zij is een typische oudere zus die zich uitermate zorgend en zelfs moederlijk gedraagt tegenover haar jongere broertje. Enerzijds vindt Tom al die aandacht heel leuk, maar anderzijds kijkt hij toch veel meer op naar zijn broers en kiest ook altijd partij voor hen, waar hij dan later spijt van heeft. Net zoals ‘zus’ beschouwt hij ook Wieske (Louise Penneman) als een soort van grote zus. Wieske is een vriendin des huizes die wanneer ze niet werkt of thuis slaapt, de hele tijd bij de familie Lanoye is. Pas op haar vijftigste trouwt ze en niet lang daarna sterft ze. Samen met haar gaat Tom elke week naar de film en met haar voert hij ook zijn eerste politieke discussies.

Op het college waar Tom les volgde, waren drie priesterleraren die een onuitwisbare indruk op hem achtergelaten hebben. Ten eerste was er de Mof. Hij was de klastitularis van Tom in het vierde jaar en gaf Latijn, Grieks, godsdienst, geschiedenis en esthetica. De Mof was een wreed en autoritair man die zijn leerlingen blijkbaar geregeld aan het huilen kreeg en daarvan genoot. Hij leidde ook met ijzeren hand het koor van de school. Ten tweede had je de Jap, die Toms mentor was in het vijfde jaar. Hij gaf Nederlands, geschiedenis, Duits en esthetica. Hij was kettingroker en stonk ontzettend. De Jap was iemand die steeds over kameraadschap sprak, maar zelf alles deed om die te verhinderen. Zo splitste hij de klas bijvoorbeeld op in hopeloze gevallen en beloftes, aan wie hij dan ook een andere behandeling gaf. Hij was ook proost van verschillende jeugdverenigingen die steeds op hem konden rekenen. Daardoor werd hij wel gerespecteerd, maar geliefd was hij niet. Het was ook bij de Jap dat Tom het gedicht "Dien Avond en die Rooze" besprak. De Jap wond zich daarbij enorm op over "de smeerlapperij die er achter gezocht werd". En ten laatste was er nog Mussolini.

Mussolini was Toms klastitularis in het laatste jaar en gaf alleen Nederlands. Hij was een bekend dichter -Tom Lanoye bedoelt met Mussolini Anton van Wilderode- en fervent flamingant. Dit was voor Tom een paradoxaal gegeven: enerzijds heeft hij een afkeer van de ideologie en de onverdraagzaamheid van Mussolini, maar anderzijds slaagde deze leraar er als enige in hem het vuur van de literatuur bij te brengen. Als laatste taak moesten alle leerlingen een verhaal schrijven. Tom was ervan overtuigd dat hij een groot schrijver was en deze taak was dan ook heel belangrijk voor hem. Hoewel het schrijven van dit verhaal niet zo makkelijk bleek als hij gedacht had, schreef Mussolini onder zijn taak "Je kunt schrijven". Dit zinnetje is voor Tom ontzettend belangrijk, al staat het onder de helft van de taken van zijn klasgenoten.

Nogal vervelend in het boek is dat de meeste namen van personages -zoals die van Z.- verzwegen worden, persoonlijk vind ik het dan beter dat de auteur zijn personage een volledige naam heeft in plaats van één letter. Dat leest naar mijn mening aangenamer. Het verhaal is vrij ingewikkeld, dit komt vooral omdat het erg fragmentarisch is opgebouwd en ook geen continu verloop heeft. Tom Lanoye vertelt ons het verhaal eerder in beelden. We krijgen allemaal fragmenten van zijn leven te zien en al deze stukjes vormen samen één geheel. De opbouw is dus overwegend scenisch. Alle gebeurtenissen worden verteld door de ogen van de ik-verteller. Opvallend is wel dat de verteller een onderscheid maakt tussen een belevend-ik en de ik die er daarna, vaak afstandelijk en ironisch, commentaar op geeft. Het is ook deze achteraf vertellende-ik die de lezer aanspreekt.

Tekstanalyse
Het einde
Het einde van het boek is tragisch. Hij ligt daar te janken op zijn ziekenhuisbed, kermend van de pijn. Helemaal in de waas van de verdoving, terwijl hij toch zo verschrikkelijk Z. mist en hij beseft dat hij hem voor altijd kwijt is. Geen keukenmeidenromannetje met een eind goed al goed, maar de bittere realiteit.

Taalgebruik
Het taalgebruik is –voor mij dan toch- nogal moeilijk. Dat zijn taalgebruik moeilijk is, komt mede door zijn bezit van een heel rijke woordenschat. Die heeft hij dan weer opgedaan door zelf veel boeken te lezen, en dat haalt hij meerdere malen aan in het boek.

Eigen mening
Mindere kant van het boek
Wat jammerlijk is aan het boek is dat hij niets vertelt over zijn coming-out, behalve dan in de epiloog waar hij het heeft over naar bed gaan met vriendinnen en hen vertelt dat hij homo is. Maar hoe hij uit de kast komt bij zijn naaste familie, daar rept hij met geen woord over.

Persoonlijke mening
Ik heb het boek graag gelezen, ondanks de soms wat lange beschrijvingen. Ik had een stomende relatie verwacht tussen Tom en Z. maar dat is uiteindelijk op niets uitgedraaid. Het bleef bij een afwijzing. Ik ben niet van plan nog andere werken van Lanoye te lezen omdat ik ze - hoewel met een heel goede pen geschreven - veel te zwaar vind.