“In De tweeling ontmoeten twee bejaarde vrouwen, een Duitse en een Nederlandse, elkaar bij toeval in het Thermaal Instituut van het kuuroord Spa. Wat ze dan nog niet weten is dat ze samen een al in de kindertijd gescheiden tweeling vormen.
De volstrekt verhollandste Lotte, die tijdens de oorlog joodse onderduikers heeft beschermd, staat wantrouwig tegenover haar hervonden tweelingzus, maar ze wordt door de verhalen van Anna geconfronteerd met de keerzijde van haar eigen werkelijkheid: het leiden van gewone Duitsers in oorlogstijd.
De tweeling – een van de grootste Nederlandse literaire successen aller tijden – is een aangrijpende roman over het doorwerken van het verleden en werd verfilmd door Ben Sombogaart. Het boek heeft een aanzienlijke rol gespeeld bij een veranderende houding van de Nederlanders in hun denken over de Duitsers.”
| Oom Heinrich | Is een ‘slap’ persoon. Hij houdt eigenlijk wel van Anna maar is zo stom geweest met Martha te trouwen en doet niets tegen diens gedrag tegenover Anna. Mishandelt Anna in een opwelling zo erg dat ze de rest van haar leven onvruchtbaar blijft. |
| Tante Martha | Geestelijk zieke vrouw die geniet van de geestelijke en fysieke mishandeling van Anna, en zich daar dan ook ten volle voor inzet. Schoolvoorbeeld van de slechte stiefmoeder. |
| Pastoor Jacobsmeyer | De man die Anna redt uit de klauwen van tante Martha. Jacobsmeyer is pastoor in het dorp waar Anna opgroeit en mag haar graag. Hij steunt haar en geloofd in haar, en is daardoor een belangrijk personage in haar leven, zij het op de achtergrond. |
| David | Leider van het koor waar Lotte bij zit. De twee worden verliefd en hij hint op een huwelijk, maar Lotte houdt de boot af omdat ze zichzelf nog wat jong vindt. David wordt tijdens een razzia opgepakt voor ze zich kunnen verloven en sterft. |
| Ernst Goudriaan | Joods vioolbouwer. Duikt tijdens de oorlog met zijn familie bij Lotte’s familie onder. Weet tijdens een inval door de nazi’s de commandant zo in te palmen dat de rest van de familie niet ontdekt wordt, en de nazi’s weer vertrekken. Trouwt met Lotte. |
| Lotte Goudriaan-Bamberg | Ene helft van de tweeling. Opgegroeid in Nederland, getrouwd met een Joodse man (Ernst) en zeer wantrouwend tegenover Duitsers en hun excuses “dat ze het niet wisten”. Heeft tijdens de oorlog Joden helpen onderduiken, heeft een Joodse geliefde (David) verloren en wil geen sympathie voor ‘de andere kant’ voelen. Heeft een naar omstandigheden goed leven gehad, hoewel ze als kind nogal ziekelijk was. Lotte is een ‘flat character’ omdat ze zich niet erg ontwikkelt gedurende het verhaal. Ze weigert Anna’s realiteit te accepteren ten opzichte van haar eigen tot Anna onverwachts sterft. |
| Anna Grosalie-Bamberg | Andere helft van de tweeling. Opgegroeid in een boerendorp in Duitsland. Fysiek en geestelijk mishandeld, via een klooster en een opleiding tot huishoudster in dienst gekomen bij een adellijke familie. Weduwe van Martin, een nazi. Werkte na de dood van haar man als rode kruis zuster voor de nazi’s. Staat voor de diep droeve wanhoop en pijn van het Duitse volk. Probeert Lotte deze menselijke kant van het verhaal in te laten zien, maar stuit op een muur van wrok en onbegrip. Sterft aan hartfalen. Anna is een ‘round character’ omdat ze zich ontwikkelt gedurende het verhaal. Ze begint als hartwerkend maar wereldvreemd boerenmeisje en slaat zich door het leven tot een vrouw die zo goed als alle slechts van de wereld gezien heeft, verloren heeft wat ze liefhad en ‘ontworteld’ is, maar de wereld duidelijk kent. |
- "‘Jij had tenminste nog een graf waar je naartoe kon gaan,’ zei Lotte koeltjes. Ze voelde er niets voor zich door het relaas van Anna’s pelgrimage naar het graf van haar ss-officier te laten meeslepen. In gedachten verzonken keek Anna haar aan. ‘Hoezo?’
‘In Mauthausen was geen kerkhof.’"
Een thema in het boek is onbereikbaarheid tussen mensen; hoe ze ook hun best doen, Anna en Lotte kunnen elkaar niet meer bereiken vanwege de kloof die de geschiedenis tussen hen heeft doen ontstaan.
Een ander thema is de oorlog en hoe mensen daarmee omgaan. Beide zussen hebben een ander uiterste gekozen in hun gedrag tijdens de oorlog maar ook in hun verwerking van de oorlog.
Lotte wil 50 jaar na dato nog een soort van wraak nemen voor haar verloren geliefden en lijkt het er eigenlijk niet over te willen hebben. Anna daarentegen kan er na veel denken nuchter en in zekere zin hard over zijn.
Een derde thema dat met het tweede thema samenhangt is de doorwerking van een gebeurtenis in het leven van mensen. De oorlog vindt zijn doorwerking in het leven van beide zussen in hoe zij zijn en hoe zij over dingen denken, maar ook hoe zij tegenover elkaar staan tijdens hun gesprekken.
Een motief is het koffiedrinken in cafétjes en de lange wandelingen die de zussen maken in de tegenwoordige tijd van het verhaal. In het kuuroord zelf spreken ze elkaar bijna niet, maar zodra ze samen eruit gaan komt de oorlog weer ter sprake.
“Die Welt ist weit, die
Welt ist schön, wer
weiss ob wir uns wiedersehen.”
Dit motto (vrij vertaald: de wereld is groots en mooi, wie weet of wij elkaar ooit terugzien) verwijst aan de ene kant naar de scheiding van Lotte en Anna na de dood van hun ouders en de onzekerheid of de twee zusjes elkaar ooit terug zullen zien. Aan de andere kant denk ik dat het motto ook verwijst naar de Lotte en Anna die elkaar in het kuuroord tegenkomen. De kloof tussen hen is zo groot (de een trouwt bijvoorbeeld met een jood, de ander met een nazi) en hun optiek op de oorlog is ook zo verschillend dat de vraag is of ze ooit nog ‘elkaar terugzien’ of ‘bij elkaar komen’. Dit terwijl ze vroeger bijna ‘een persoon’ waren, denk aan het stukje waarin in Anna haar arm breekt.
“Voor mijn moeder en Maria Hesse”
Maria Hesse is een Duitse waarmee Tessa de Loo vanaf 1985 bevriend is, en die haar ‘de andere kant’ heeft leren kennen. In de woorden van de Loo in haar dankwoord voor de Otto von der Gablentz-prijs: “niet alleen wat zich aan de andere kant van de grens afspeelden, maar ook een andere kant van mezelf: wat zou ik gedaan hebben wanneer ik [...] in de twintiger en dertiger jaren in Duitsland [was opgegroeid]?”. In dit dankwoord verteld ze dat Maria voor haar de persoon is geweest ‘die haar eenzijdige beeld van de oorlog verdiepte en verbreedde, met eindeloos geduld haar tegenwerpingen pareerde en haar gevoel voor humor zelfs behield bij de pijnlijke onderwerpen.’ Naar mijn gevoel is Maria wat de houding ten opzichte van de oorlog betreft de inspiratie voor het personage van Anna geweest, en brengt de Loo haar oorspronkelijke beeld van de oorlog in het personage van Lotte tot uiting.
- Tessa de Loo haalde zulke slechte cijfers op school dat ze, hoewel ze op het gymnasium begon, uiteindelijk alleen haar MMS diploma haalde.
De titel slaat op de twee hoofdpersonen van het verhaal (Anna en Lotte) die een tweeling zijn.
Het hoofdlijn van het verhaal (de tegenwoordige tijd in Spa) is chronologisch opgebouwd van de eerste ontmoeting van de zussen in her kuuroord tot Anna’s dood. Gedurende deze lijn vinden er constante flashbacks plaats die niet in chronologische volgorde staan, maar wel een beetje die lijn lopen.
Hiermee bedoel ik dat herinneringen aan hun vroegste jeugd ook tegen het einde van het verhaal nog bovenkomen, maar dat ook de flashbacks relatief logisch opgebouwd zijn (eerst de mishandelingen van Anna, dan haar huwelijk en dan haar werk als Rode Kruis zuster).
Het verhaal wordt in de flashbacks wisselend door Anna en Lotte verteld, al naar gelang wie er aan het woord is. In de tegenwoordige tijd is vooral Lotte de verteller.
De tegenwoordige tijd van het verhaal speelt zich in Spa in de jaren ’90 van de vorige eeuw af. De flashbacks spannen de periode van ongeveer de jaren ’20 tot de jaren ’50 en spelen zich in verschillende plaatsen in Nederland en Duitsland af.
De Loo heeft een toegankelijke, ietwat platte stijl. Ze gebruikt geen moeilijke woorden of rare zinsconstructies om dingen duidelijk te maken, maar schetst in heldere zinnen de situatie. Mede hierdoor weet ze een moeilijk onderwerp als WO II toch menselijk te maken. Persoonlijk vind ik dat ze hier af en toe wel iets makkelijk in is. Het blijft ten slotte een moeilijk en pijnlijk onderwerp waar je het over hebt, maar de Loo laat Anna wel verscheidene malen het bekende argument “Wir haben es nicht gewüst” herhalen. Toch komt ze met deze makkelijkheid in dit boek goed weg, terwijl ze hier in “Harlekino” echt te ver mee ging.
Ergens in de jaren ’90 ontmoeten twee bejaarden vrouwen elkaar in een kuuroord in Spa. Ze blijken een tweeling te zijn die na de dood van hun ouders van elkaar gescheiden zijn.
De wat ziekelijke (TBC) Lotte wordt door familie meegenomen naar Nederland. Daar groeit ze op onder goede omstandigheden. In de oorlog verbergt het gezin Joden. Lotte wordt verliefd op een jood die voor ze zich kunnen verloven afgevoerd wordt. Later trouwt ze met een andere man, ook een jood.
... meer.Anna groeit op bij haar grootvader en diens zoon. Ze werkt ongelofelijk hard in het boeren bedrijf, maar het gaat allemaal redelijk. Totdat haar oom trouwt met een verschrikkelijke vrouw die Anna onderdrukt, pest en kleineert. Het gaat uiteindelijk zo ver dat Anna fysiek zo waar mishandeld wordt door haar oom dat de lokale dominee, een goede vriend van Anna, haar naar een klooster laat brengen waar ze opknapt.
Tijdens de oorlog trouwt Anna met een nazi en werkt als huishoudster bij een adellijke familie. Als haar man dood is en de familie de omgeving ontvlucht gaat ze als Rode Kruis zuster werken.
Lotte en Anna ontmoeten elkaar tijdens de oorlog, maar deze ontmoeting blijkt een totale desillusie. Pas een kleine 50 jaar later ontmoeten ze elkaar per ongeluk weer in een kuuroord. Gedurende eindeloze gesprekken vertellen ze elkaar hun geschiedenis en laten twee kanten van de oorlog zien. Die van de gewone Duitser en die van de bezette, joden steunende Nederlander. Tijdens deze gesprekken probeert Anna zichzelf duidelijk te maken aan haar zus, maar die wil de andere kant van haar eigen verhaal niet horen.
Pas als Anna onverwacht sterft beseft Lotte hoe ongenaakbaar ze zich gedragen heeft en vraag ze zich af waarom ze niet wat opener is geest voor Anna’s pogingen van toenadering. Of dit uit een niet eens tegen Anna bedoelde wraak was of uit solidariteit voor haar doden. Dan geeft ze voor het eerst aan de wereld toe dat Anna haar zus was.
Nadat ik een aantal jaar geleden “Harlekino” gelezen had, was ik van mening dat Tessa de Loo een overgewaardeerde schrijfster met grootheidswaanzin was.
Na het lezen van “De tweeling” neem ik dit gedeeltelijk terug. In “de tweeling” weet de Loo de lezer op een hele natuurlijke manier mee te voeren in de levensverhalen van zowel Anna als Lotte, en voor beide sympathie op te wekken.
Nog steeds ben ik van mening dat ze met “Harlekino” de plank volledig mis heeft geslagen, maar ook ik moet toegeven dat “de tweeling” echt een heel goed boek is.
Het boek is toegankelijk en goed te lezen, geeft (eindelijk) eens een ander beeld van WO II, en leest door de afwisseling van Lotte’s en Anne’s levensverhaal vlot. Een aanrader.
bron: kunst-en-cultuur.infonu.nl
eerste zin
| ““Meine Güte, wat is dit hier, een sterfhuis?”” |
quote
|
‘Jij had tenminste nog een graf waar je naartoe kon gaan,’ zei Lotte koeltjes. Ze voelde er niets voor zich door het relaas van Anna’s pelgrimage naar het graf van haar ss-officier te laten meeslepen. In gedachten verzonken keek Anna haar aan. ‘Hoezo?’ ‘In Mauthausen was geen kerkhof.’ |
slotzin
| ““‘Nee...’ herhaalde ze, de vrouw uitdagend aankijkend, ‘ik ben ... ze is mijn zuster.’”” |
trivia
| Tessa de Loo haalde zulke slechte cijfers op school dat ze, hoewel ze op het gymnasium begon, uiteindelijk alleen haar MMS diploma haalde. |
Why I 
This Book
verfilmd
Last-minute leren